Κάθε χρόνο στις 16 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η Διεθνής Ημέρα για την Διατήρηση του Στρώματος του Όζοντος σε ανάμνηση της 16ης Σεπτεμβρίου του 1987, όταν αντιπρόσωποι από 24 χώρες υπέγραφαν το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, δεσμευόμενοι να περιορίσουν εκείνες τις χημικές ουσίες που καταστρέφουν το τόσο ζωτικό για τον άνθρωπο στρώμα του όζοντος. Σήμερα οι χώρες που έχουν υπογράψει την συνθήκη ανέρχονται σε 198.
Το όζον αποτελεί ένα από τα συστατικά της γήινης ατμόσφαιρας και, παρόλο που συνιστά μικρό μόνο ποσοστό των συστατικών της, αποτελεί απαραίτητο στοιχείο για την ύπαρξη της ζωής πάνω στον πλανήτη. Το μόριο του όζοντος (Ο¬3) απαρτίζεται από τρία άτομα οξυγόνου αντί για δύο που συνιστούν το μόριο του οξυγόνου (Ο2).
Για το όζον υπάρχει ένας κύκλος δημιουργίας και καταστροφής του μέσω της υπεριώδους ακτινοβολίας. Συγκεκριμένα το όζον δημιουργείται με την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας (UV) σε μόρια οξυγόνου μέσω μιας σειράς αντιδράσεων γνωστές ως Αντιδράσεις Chapman. Οι ίδιες ακτίνες προκαλούν και την καταστροφή του όζοντος, αφού όταν πέφτουν πάνω του το διασπούν στα συστατικά του άτομα. Αυτό έχει ως συνέπεια η περιεκτικότητα του όζοντος στην ατμόσφαιρα να παραμένει κατ’ αρχήν σταθερή και περίπου ίση με 10 ppm (μέρη ανά εκατομμύριο). Παρ΄ όλα αυτά δυστυχώς αυτή η ισορροπία διαταράσσεται από την παρουσία ρύπων.
Το φαινόμενο αυτό θεωρείται πως δημιουργήθηκε από υπερβολική χρήση κάποιων χημικών ουσιών, των χλωριοφθορανθράκων (CFC) που χρησιμοποιούνται σε κλιματιστικά και γενικά σε ψυκτικές συσκευές. Αυτές οι ενώσεις παραγόμενες στην επιφάνεια του εδάφους με αντίστοιχες καθημερινές χρήσεις ή βιομηχανικές δραστηριότητες, αρχίζουν να ανεβαίνουν με έναν πολύ αργό ρυθμό και μετά από 20 με 30 χρόνια φτάνουν στη στρατόσφαιρα όπου συντελούν στην καταστροφή του όζοντος. Στη στρατόσφαιρα, με τη συνδρομή της ηλιακής ακτινοβολίας, ελευθερώνονται άτομα χλωρίου που επιτίθενται κατά μορίων όζοντος αποσπώντας τους άτομα οξυγόνου και διαλύοντας τα.
Επειδή η καταστροφή του όζοντος είναι επιλεκτική και συμβαίνει κυρίως πάνω από την Ανταρκτική, η μείωση της περιεκτικότητας του όζοντος εκεί είναι τόσο μεγάλη που δίνει την αίσθηση “τρύπας του όζοντος” (κάθε σημείο στο οποίο η συγκέντρωση του όζοντος είναι χαμηλότερη από 220 μονάδες Dobson, θεωρείται ως τμήμα της “τρύπας του όζοντος”).
Το στρώμα του όζοντος λέμε ότι αποτελεί τη φυσική ασπίδα της γης γιατί μας προστατεύει από την ηλιακή ακτινοβολία απορροφώντας τις επικίνδυνες υπεριώδεις ακτινοβολίες (UV) και ιδιαίτερα τις υπεριώδεις Β (UV-B). Οι ακτινοβολίες αυτές μπορεί να προκαλέσουν στον άνθρωπο καρκίνους του δέρματος (μελανώματα), βλάβες στους οφθαλμούς (καταρράκτη), πρόωρη γήρανση του δέρματος και σημαντικά προβλήματα στο ανοσοποιητικό σύστημα. Μάλιστα έχει υπολογιστεί ότι κάθε μείωση της περιεκτικότητας του όζοντος κατά 10% ισοδυναμεί με αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου του δέρματος κατά 300.000 παγκοσμίως με μεγαλύτερο κίνδυνο να διατρέχουν τα άτομα με ανοιχτόχρωμο δέρμα.
Η δημιουργία της τρύπας του όζοντος εκτός των προαναφερθέντων αρνητικών συνεπειών που έχει στην ανθρώπινη υγεία προκαλεί και σημαντικά προβλήματα στα οικοσυστήματα, όπως τη μείωση του πλαγκτόν στους ωκεανούς και στην γεωργία, όπως την αύξηση βακτηρίων που καταστρέφουν τις σοδειές γεωργικών προϊόντων. Επιπλέον συμβάλλει στην αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη και την επιτάχυνση της τήξης των πάγων.
Για πρώτη φορά η καταστροφή του όζοντος παρατηρήθηκε το 1975 και στα χρόνια που ακολούθησαν άρχισε η δραματική του μείωση. Το 2011 η μείωση του όζοντος έγινε αισθητή και στην Αρκτική με κίνδυνο τη δημιουργία μιας δεύτερης “τρύπας”.
Η Μεσόγειος ανήκει στη ζώνη υψηλού κινδύνου και είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στη μείωση του όζοντος λόγω μεγάλης ηλιοφάνειας. Σύμφωνα με το Κέντρο Χαρτογράφησης του όζοντος των Ηνωμένων Εθνών οι τιμές του όζοντος μειώνονται σταθερά κατά 5% ανά δεκαετία, ενώ στη χώρα μας η αύξηση των επιβλαβών υπεριωδών ακτίνων τα τελευταία 20 χρόνια έφτασε το 18%. Μάλιστα το 2008 παρατηρήθηκε η μεγαλύτερη επικινδυνότητα για την ανθρώπινη υγεία από τη διέλευση της υπεριώδους ακτινοβολίας.
Ευτυχώς με αφετηρία το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, θεσπίστηκαν περιορισμοί στην παραγωγή χλωροφθορανθράκων και άλλων επικίνδυνων ρύπων και υπάρχει συνεχής προσπάθεια αντικατάστασής τους με νέες χημικές ενώσεις (π.χ. HCFCs), που και την καθημερινή ζωή θα διευκολύνουν και θα είναι λιγότερο βλαβερές για το όζον. Ήδη έχει διαπιστωθεί η πρώτη ελπιδοφόρα μείωση των χλωροφθορανθράκων χαμηλά στην τροπόσφαιρα. Το 2010 παρατηρήθηκε ότι η τρύπα του όζοντος σταμάτησε να αυξάνεται αλλά οι επιστήμονες λένε ότι σημαντική αποκατάσταση του στρώματος αναμένεται μετά το 2050.
Για το όζον υπάρχει ένας κύκλος δημιουργίας και καταστροφής του μέσω της υπεριώδους ακτινοβολίας. Συγκεκριμένα το όζον δημιουργείται με την επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας (UV) σε μόρια οξυγόνου μέσω μιας σειράς αντιδράσεων γνωστές ως Αντιδράσεις Chapman. Οι ίδιες ακτίνες προκαλούν και την καταστροφή του όζοντος, αφού όταν πέφτουν πάνω του το διασπούν στα συστατικά του άτομα. Αυτό έχει ως συνέπεια η περιεκτικότητα του όζοντος στην ατμόσφαιρα να παραμένει κατ’ αρχήν σταθερή και περίπου ίση με 10 ppm (μέρη ανά εκατομμύριο). Παρ΄ όλα αυτά δυστυχώς αυτή η ισορροπία διαταράσσεται από την παρουσία ρύπων.
Το φαινόμενο αυτό θεωρείται πως δημιουργήθηκε από υπερβολική χρήση κάποιων χημικών ουσιών, των χλωριοφθορανθράκων (CFC) που χρησιμοποιούνται σε κλιματιστικά και γενικά σε ψυκτικές συσκευές. Αυτές οι ενώσεις παραγόμενες στην επιφάνεια του εδάφους με αντίστοιχες καθημερινές χρήσεις ή βιομηχανικές δραστηριότητες, αρχίζουν να ανεβαίνουν με έναν πολύ αργό ρυθμό και μετά από 20 με 30 χρόνια φτάνουν στη στρατόσφαιρα όπου συντελούν στην καταστροφή του όζοντος. Στη στρατόσφαιρα, με τη συνδρομή της ηλιακής ακτινοβολίας, ελευθερώνονται άτομα χλωρίου που επιτίθενται κατά μορίων όζοντος αποσπώντας τους άτομα οξυγόνου και διαλύοντας τα.
Επειδή η καταστροφή του όζοντος είναι επιλεκτική και συμβαίνει κυρίως πάνω από την Ανταρκτική, η μείωση της περιεκτικότητας του όζοντος εκεί είναι τόσο μεγάλη που δίνει την αίσθηση “τρύπας του όζοντος” (κάθε σημείο στο οποίο η συγκέντρωση του όζοντος είναι χαμηλότερη από 220 μονάδες Dobson, θεωρείται ως τμήμα της “τρύπας του όζοντος”).
Το στρώμα του όζοντος λέμε ότι αποτελεί τη φυσική ασπίδα της γης γιατί μας προστατεύει από την ηλιακή ακτινοβολία απορροφώντας τις επικίνδυνες υπεριώδεις ακτινοβολίες (UV) και ιδιαίτερα τις υπεριώδεις Β (UV-B). Οι ακτινοβολίες αυτές μπορεί να προκαλέσουν στον άνθρωπο καρκίνους του δέρματος (μελανώματα), βλάβες στους οφθαλμούς (καταρράκτη), πρόωρη γήρανση του δέρματος και σημαντικά προβλήματα στο ανοσοποιητικό σύστημα. Μάλιστα έχει υπολογιστεί ότι κάθε μείωση της περιεκτικότητας του όζοντος κατά 10% ισοδυναμεί με αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου του δέρματος κατά 300.000 παγκοσμίως με μεγαλύτερο κίνδυνο να διατρέχουν τα άτομα με ανοιχτόχρωμο δέρμα.
Η δημιουργία της τρύπας του όζοντος εκτός των προαναφερθέντων αρνητικών συνεπειών που έχει στην ανθρώπινη υγεία προκαλεί και σημαντικά προβλήματα στα οικοσυστήματα, όπως τη μείωση του πλαγκτόν στους ωκεανούς και στην γεωργία, όπως την αύξηση βακτηρίων που καταστρέφουν τις σοδειές γεωργικών προϊόντων. Επιπλέον συμβάλλει στην αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη και την επιτάχυνση της τήξης των πάγων.
Για πρώτη φορά η καταστροφή του όζοντος παρατηρήθηκε το 1975 και στα χρόνια που ακολούθησαν άρχισε η δραματική του μείωση. Το 2011 η μείωση του όζοντος έγινε αισθητή και στην Αρκτική με κίνδυνο τη δημιουργία μιας δεύτερης “τρύπας”.
Η Μεσόγειος ανήκει στη ζώνη υψηλού κινδύνου και είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στη μείωση του όζοντος λόγω μεγάλης ηλιοφάνειας. Σύμφωνα με το Κέντρο Χαρτογράφησης του όζοντος των Ηνωμένων Εθνών οι τιμές του όζοντος μειώνονται σταθερά κατά 5% ανά δεκαετία, ενώ στη χώρα μας η αύξηση των επιβλαβών υπεριωδών ακτίνων τα τελευταία 20 χρόνια έφτασε το 18%. Μάλιστα το 2008 παρατηρήθηκε η μεγαλύτερη επικινδυνότητα για την ανθρώπινη υγεία από τη διέλευση της υπεριώδους ακτινοβολίας.
Ευτυχώς με αφετηρία το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, θεσπίστηκαν περιορισμοί στην παραγωγή χλωροφθορανθράκων και άλλων επικίνδυνων ρύπων και υπάρχει συνεχής προσπάθεια αντικατάστασής τους με νέες χημικές ενώσεις (π.χ. HCFCs), που και την καθημερινή ζωή θα διευκολύνουν και θα είναι λιγότερο βλαβερές για το όζον. Ήδη έχει διαπιστωθεί η πρώτη ελπιδοφόρα μείωση των χλωροφθορανθράκων χαμηλά στην τροπόσφαιρα. Το 2010 παρατηρήθηκε ότι η τρύπα του όζοντος σταμάτησε να αυξάνεται αλλά οι επιστήμονες λένε ότι σημαντική αποκατάσταση του στρώματος αναμένεται μετά το 2050.
