Για να δούμε ποιες είναι οι παθήσεις των επινεφριδίων θα πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε αρχικά τα επινεφρίδια και τον ρόλο τους στον οργανισμό μας. Τα επινεφρίδια είναι αδένες και στο σώμα μας υπάρχουν δύο, ένας πάνω σε κάθε μας νεφρό. Είναι μικροί σε μέγεθος, περίπου 2-4 εκατοστά και καθένας ζυγίζει μόλις 5 γραμμάρια.
Παρά το μικρό τους μέγεθος επιτελούν εξαιρετικά κρίσιμη λειτουργία για την ομοιόσταση του οργανισμού μας. Ο βασικός τους ρόλος είναι η παραγωγή ορμονών, οι οποίες είναι υπεύθυνες για τον μεταβολισμό, την ανοσολογική απόκριση, τη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης, τα επίπεδα stress κ.α.
Κάθε επινεφρίδιο αποτελείται από δύο διακριτά μέρη, τον φλοιό και τον μυελό. Καθένα από αυτά εκκρίνει διαφορετικές ορμόνες, που επιτελούν διακριτές λειτουργίες. Πιο συγκεκριμένα:
Από τον φλοιό των επινεφριδίων εκκρίνονται:
- τα γλυκοκορτικοειδή (glucocorticoids) με κύριο εκπρόσωπο την κορτιζόλη (επίσης γνωστή και ως ορμόνη του stress). Κύριος ρόλος των ορμονών αυτών είναι ο έλεγχος της σύνθεσης του DNA, η ρύθμιση του ανοσοποιητικού, του μεταβολισμού, της σύνθεσης των οστών και του κιρκάδιου ρυθμού.
- Τα αλατοκορτικοειδή ή ορυκτοκορτικοειδή (minerolocorticoids) με κύριο εκπρόσωπο την αλδοστερόνη. Κύριος ρόλος αυτών των ορμονών είναι η ρύθμιση της ισορροπίας ηλεκτρολυτών, ιδιαίτερα του νατρίου (Na) και του καλίου (K).
- Οι ορμόνες του φύλου, δηλαδή τα οιστρογόνα και η τεστοστερόνη.
Από τον μυελό των επινεφριδίων εκκρίνονται:
- οι κατεχολαμίνες, δηλαδή η αδρεναλίνη (ή επινεφρίνη) και η νοραδρεναλίνη ( ή νορεπινεφρίνη). Οι ορμόνες αυτές είναι υπεύθυνες για την λεγόμενη κατάστασης «μάχης ή φυγής». Σε αυτήν την περίπτωση το σώμα αντιλαμβάνεται μία απειλή στο περιβάλλον του. Η κατάσταση αυτή επηρεάζει την συστολή και διαστολή των αγγείων, τη λιπόλυση, την απόκριση των νεφρών μέσω της ρενίνης κ.α.
- η ισταμίνη, μία βασική ορμόνη της οξείας φλεγμονώδους αντίδρασης.
- η σεροτονίνη, ένας σημαντικός νευροδιαβιβαστής που ελέγχει τη διάθεση, τον ύπνο, την όρεξη για φαγητό k.a..
Τι συμβαίνει όταν τα επινεφρίδια δεν λειτουργούν σωστά;
Δυσλειτουργία των επινεφριδίων μπορεί να προκύψει, είτε όταν τα επινεφρίδια υπερλειτουργούν, είτε όταν υπολειτουργούν. Έτσι δημιουργούνται ορμονικές ανισορροπίες και συνεπακόλουθες δυσλειτουργίες στις διεργασίες του οργανισμού. Παρακάτω αναλύονται συνοπτικά οι επτά βασικές παθήσεις των επινεφριδίων:
1. Ανεπάρκεια επινεφριδίων (νόσος Addison):
Πρόκειται για μια σπάνια πάθηση. Συμβαίνει λόγω υπολειτουργίας των αδένων ή λόγω βλάβης στην υπόφυση ή/και τον υποθάλαμο του εγκεφάλου, από όπου στέλνονται τα αρχικά ορμονικά σινιάλα προς τα επινεφρίδια. Τα κύρια συμπτώματα είναι ανεξήγητη απώλεια βάρους, απώλεια όρεξης για τροφή, ναυτία και εμετός, κοιλιακός πόνος, κόπωση κ.α. Οι αιτίες εμφάνισης ανεπάρκειας μπορεί να περιλαμβάνουν συνυπάρχοντα αυτοάνοσα νοσήματα, λοιμώξεις, γενετικούς παράγοντες και καρκίνο. Μπορεί να παρουσιαστεί ως χρόνια υποκλινική νόσος ή ως οξεία νόσος (επινεφριδική κρίση) που χρήζει επείγουσας θεραπείας.
2. Εγγενής υπερπλασία των επινεφριδίων (CAH):
Πρόκειται για κληρονομική πάθηση, η οποία προκύπτει λόγω έλλειψης ενός ενζύμου απαραίτητου για την παραγωγή κορτιζόλης ή/και αλδοστερόνης. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να συνοδεύεται από υπερβολική έκκριση ανδρογόνων. Ως αποτέλεσμα έχει ανδροπρεπή χαρακτηριστικά σε κορίτσια και την πρόωρη εφηβεία στα αγόρια. Στα βρέφη μπορεί να προκαλέσει στάση ανάπτυξη ή να είναι θανατηφόρα καθώς προκαλεί έντονη αφυδάτωση. Ανάλογα με το μέγεθος της απουσίας του απαραίτητου ενζύμου μπορεί να παραμείνει αδιάγνωστη για χρόνια δημιουργώντας σταδιακά τις προϋποθέσεις για κλινική εμφάνιση νόσου.
3. Υπερδραστηριότητα επινεφριδίων:
Σε κάποιες περιπτώσεις αναπτύσσονται μικροί όζοι πάνω στα επινεφρίδια. Οι όζοι αυτοί οδηγούν τους αδένες να υπερεκκρίνουν συγκεκριμένες ορμόνες, προκαλώντας ορμονική ανισορροπία. Οι όζοι είναι τις περισσότερες φορές καλοήθεις, αλλά πάντοτε συστήνεται η περαιτέρω διερεύνησή του μέσω βιοψίας. Σε περιπτώσεις υπερπαραγωγής της τεστοστερόνης, έχουμε αρρενοποίηση (virilism). Χαρακτηρίζεται στις γυναίκες από τριχοφυΐα, αμηνόρροια, ακμή κ.α. και στους άντρες από προβλήματα γονιμότητας.
4. Σύνδρομο Cushing :
στο σύνδρομο αυτό η βασική παθολογία είναι η υπερέκκριση κορτιζόλης από τα επινεφρίδια και τα συμπτώματα περιλαμβάνουν πρόσληψη βάρους και εναπόθεση λίπους σε συγκεκριμένα σημεία του σώματος όπως το πρόσωπο, ο αυχένας και η περιοχή της κοιλιάς, με ταυτόχρονη απώλεια μυϊκού ιστού στα άκρα, σκούρες ραγάδες στην κοιλιά, τριχοφυΐα στο πρόσωπο, κόπωση, μυϊκή αδυναμία, μελανιές, υπέρταση, διαβήτης κ.α.
Η υπερέκκριση μπορεί να οφείλεται στην ορμόνη ACTH που αποτελεί σινιάλο της υπόφυσης στα επινεφρίδια για παραγωγή κορτιζόλης, λόγω κάποιου όγκου σε εκείνο το σημείο του εγκεφάλου. Άλλη, δευτερογενής αιτία εμφάνισης του μπορεί να είναι η χρόνια αγωγή με στεροειδή για κάποιο αυτοάνοσo νόσημα όπως λύκος, ρευματοειδής αρθρίτιδα, σκλήρυνση κατά πλάκας ή άλλη φλεγμονώδη νόσος όπως οι φλεγμονώδεις παθήσεις του εντέρου.
5. Υπεραλδοστερινισμός:
πρόκειται για υπερβολική έκκριση αλδοστερόνης και χαρακτηρίζεται από υπέρταση, χαμηλά επίπεδα καλίου στο αίμα και συνεπακόλουθα μυϊκούς πόνους, αδυναμία και σπασμούς. Η κύρια αιτία εμφάνισης είναι η ύπαρξη όζων στους αδένες.
6. Φαιοχρωμοκύτωμα (phaeochromocytoma):
πρόκειται για υπερβολική παραγωγή αδρεναλίνης/ νοραδρεναλίνης, η οποία έχει φάσεις έξαρσης και προκύπτει συνήθως από την ύπαρξη όζου στο μυελό των επινεφριδίων, και η οποία, μάλιστα, φαίνεται να έχει γενετικό υπόβαθρο. Η πάθηση αυτή μπορεί να συνοδεύεται από σποραδική υπέρταση, πονοκεφάλους, εφίδρωση, τρέμουλο, ταχυκαρδία και υπερβολικό άγχος.
7. Καρκίνος επινεφριδίών:
εκτός από τους κατά πλειοψηφία καλοήθεις όζους που αναφέρθηκαν παραπάνω, και επηρεάζουν την παραγωγή των ορμονών, υπάρχει και η περίπτωση των κακοήθων όγκων, που αν και πιο σπάνιοι, πλήττουν το φλοιό των επινεφριδίων και μπορούν, είτε να επηρεάσουν την παραγωγή ορμονών, είτε να πλήξουν τον αδένα σε άλλο λειτουργικό επίπεδο. Συνήθως πρόκειται για μεταστάσεις από άλλο σημείο του σώματος και πιθανώς να συνοδεύονται από επιπλέον γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως κοιλιακό πόνο και φούσκωμα.
«Κόπωση επινεφριδίων»: είναι πραγματική πάθηση;
Ο όρος «κόπωση των επινεφριδίων» χρησιμοποιείται ευρέως τα τελευταία χρόνια για να εξηγήσει ένα σύνολο συμπτωμάτων που συνυπάρχουν σε άτομα, τα οποία βρίσκονται υπό την χρόνια επίδραση πνευματικού, συναισθηματικού ή φυσικού stress. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η χρόνια κατάσταση stress δημιουργεί ανάγκη για μεγαλύτερη έκκριση των αντίστοιχων ορμονών, οδηγώντας έτσι τα επινεφρίδια να υπερλειτουργούν για να ανταπεξέλθουν στις αυξημένες ανάγκες του οργανισμού και τελικά να εξαντλούνται.
Τα συμπτώματα μπορεί να ποικίλουν και συμπεριλαμβάνουν χρόνια κόπωση, δυσκολία στην έλευση του ύπνου ή στην αφύπνιση, έντονη επιθυμία για αλμυρές ή γλυκές τροφές και μεγαλύτερη ανάγκη από καφεΐνη για να διατηρηθούν τα επίπεδα ενέργειας μέσα στην ημέρα.
Ωστόσο, τα συμπτώματα αυτά είναι συχνά αποτέλεσμα μίας πολυάσχολης και απαιτητικής καθημερινότητας ή, ακόμα, μπορεί να υποδεικνύουν την ύπαρξη μίας τελείως διαφορετικής υποβόσκουσας κατάστασης.
Επίσης, η διάγνωση της «κόπωσης επινεφριδίων» γίνεται συνήθως από την κλινική εικόνα του ατόμου, δηλαδή από την ύπαρξη αυτών των συμπτωμάτων και απουσία κάποιας διαφορικής διάγνωσης. Εν κατακλείδι, δεν υπάρχουν συγκεκριμένοι διαγνωστικοί δείκτες, ούτε επαρκής επιστημονική τεκμηρίωση, ώστε να θεωρηθεί η «κόπωση επινεφριδίων» επίσημη πάθηση, συνεπώς, συστήνεται η περαιτέρω διερεύνηση παθολογικής αιτίας, ανάλογα με το ιστορικό του ατόμου.
Για κάθε μία από τις παραπάνω παθήσεις επινεφριδίων, η οριστική διάγνωση γίνεται από τον ιατρό, βασισμένη στο πλήρες ιστορικό του ατόμου και την σχολαστική αξιολόγηση των συμπτωμάτων και εργαστηριακών ευρημάτων.
Βιβλιογραφία:
- Overview of adrenal function, Merck Manuals- https://www.msdmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/adrenal-disorders/overview-of-adrenal-function?query=adrenal%20disorders
- What are some types of adrenal gland disorders? -https://www.nichd.nih.gov/health/topics/adrenalgland/conditioninfo/types
- Adrenal disorders UC Davis Health- https://health.ucdavis.edu/conditions/endocrinology-diabetes/adrenal-disorders
- Adrenal fatigue, Endocrine.org- https://www.endocrine.org/patient-engagement/endocrine-library/adrenal-fatigue
