Η διατροφή των Ελλήνων κατά την περίοδο της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια (1828–1831) διαμορφώθηκε μέσα σε συνθήκες εκτεταμένης φτώχειας, κοινωνικής αποδιοργάνωσης και επισιτιστικής ανασφάλειας, ως απόρροια της Ελληνικής Επανάστασης και της μακρόχρονης οθωμανικής κυριαρχίας.
Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια επιστημονική αλλά αναγνώσιμη για το ευρύ κοινό προσέγγιση της διατροφικής πραγματικότητας της εποχής, βασισμένη σε ιστορικές μελέτες, αρχειακές πηγές, μαρτυρίες περιηγητών και σύγχρονες διατροφολογικές ερμηνείες.
Αναδεικνύεται ένα διατροφικό πρότυπο με κυρίαρχο φυτικό χαρακτήρα, χαμηλή κατανάλωση ζωικών προϊόντων και ελάχιστη επεξεργασία τροφίμων, το οποίο παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με τις αρχές της παραδοσιακής μεσογειακής διατροφής.
Ιστορική Αναδρομή
Η διατροφή αποτελεί έναν από τους πιο αξιόπιστους δείκτες κοινωνικής, οικονομικής και
πολιτισμικής οργάνωσης ενός πληθυσμού. Στην περίπτωση της Ελλάδας των αρχών του 19ου αιώνα,
η καθημερινή τροφή δεν αντανακλά επιλογές ευημερίας ή γαστρονομικής κουλτούρας, αλλά στρατηγικές επιβίωσης μέσα σε ένα περιβάλλον γενικευμένης ένδειας.
Η περίοδος της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια συμπίπτει με μια κρίσιμη φάση κρατικής συγκρότησης, κατά την οποία η διατροφή, η γεωργία και η επισιτιστική επάρκεια αποκτούν κεντρικό ρόλο στη δημόσια πολιτική.
Κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο
Μετά το τέλος της Επανάστασης του 1821, ο ελληνικός πληθυσμός βρέθηκε αντιμέτωπος με κατεστραμμένες καλλιέργειες, ελλιπή παραγωγικά μέσα και αποδιοργανωμένα δίκτυα διανομής τροφίμων. Η οικονομία ήταν κατά κύριο λόγο αγροτική και βασισμένη στη μικρής κλίμακας οικογενειακή παραγωγή. Η αυτάρκεια δεν αποτελούσε ιδεολογική επιλογή, αλλά αναγκαστική συνθήκη. Τα τρόφιμα που καταναλώνονταν ήταν σχεδόν αποκλειστικά τοπικά, εποχικά και ελάχιστα επεξεργασμένα.
Η Διατροφή των Ελλήνων στην Καθημερινότητα της εν λόγω εποχής
Η βάση της καθημερινής διατροφής ήταν τα δημητριακά, με κυρίαρχο το κριθάρι, συχνά σε μορφή άρτου χαμηλής ποιότητας. Τα όσπρια, όπως φακές, ρεβίθια και κουκιά, αποτελούσαν βασική πηγή ενέργειας και φυτικής πρωτεΐνης.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η κατανάλωση άγριων χόρτων και λαχανικών εποχής, τα οποία παρείχαν φυτικές ίνες, βιταμίνες και ιχνοστοιχεία. Το ελαιόλαδο αποτελούσε το κύριο προστιθέμενο λίπος και βασικό στοιχείο γεύσης και κορεσμού.
Ζωικά Τρόφιμα και πρωτεϊνική Πρόσληψη
Η κατανάλωση κρέατος ήταν εξαιρετικά περιορισμένη και συνδεόταν κυρίως με θρησκευτικές εορτές και κοινωνικές τελετές. Τα γαλακτοκομικά προϊόντα καταναλώνονταν με φειδώ και κυρίως σε κτηνοτροφικές περιοχές.
Η πρωτεϊνική επάρκεια επιτυγχανόταν κυρίως μέσω φυτικών συνδυασμών δημητριακών και οσπρίων, μια πρακτική που σήμερα αναγνωρίζεται ως διατροφικά επαρκής όταν εφαρμόζεται συστηματικά.
Ζάχαρη, Γλυκά και Αλκοόλ
Η ζάχαρη ήταν σχεδόν απούσα από την καθημερινή διατροφή. Τα γλυκά περιορίζονταν στο μέλι και στα αποξηραμένα φρούτα, ενώ η κατανάλωσή τους ήταν περιστασιακή.
Το κρασί καταναλωνόταν με μέτρο και συχνά αραιωμένο με νερό, λειτουργώντας περισσότερο ως συνοδευτικό του φαγητού παρά ως μέσο ευφορίας.
Ο ρόλος του Ιωάννη Καποδίστρια
Ο Ιωάννης Καποδίστριας αντιλήφθηκε ότι χωρίς επισιτιστική ασφάλεια δεν μπορεί να υπάρξει λειτουργικό κράτος. Στο πλαίσιο αυτό προώθησε τη γεωργική ανασυγκρότηση, τη διανομή σπόρων και τη διάδοση καλλιεργειών όπως η πατάτα.
Ο διαδεδομένος μύθος ότι η πατάτα διαδόθηκε μέσω τεχνασμάτων δεν επιβεβαιώνεται από τις ιστορικές πηγές και υποτιμά τη γνώση και την κρίση των ανθρώπων της εποχής.
Σύγχρονη Διατροφολογική Ανάγνωση
Από σύγχρονη σκοπιά, το διατροφικό πρότυπο της εποχής Καποδίστρια χαρακτηρίζεται από υψηλή πρόσληψη φυτικών ινών, χαμηλή κατανάλωση κορεσμένων λιπαρών και απουσία υπερεπεξεργασμένων τροφίμων.
Τα χαρακτηριστικά αυτά ευθυγραμμίζονται με τις αρχές της παραδοσιακής μεσογειακής διατροφής, η οποία συνδέεται με μειωμένο καρδιαγγειακό και μεταβολικό κίνδυνο.
Αυτό που τελικά αντιλαμβανόμαστε είναι ότι η διατροφή των Ελλήνων την εποχή του Καποδίστρια δεν ήταν αποτέλεσμα διατροφικών οδηγιών, αλλά συνθήκη ανάγκης. Ωστόσο, παρουσιάζει χαρακτηριστικά που σήμερα θεωρούνται διατροφικά ευνοϊκά.
Η μελέτη της ιστορικής διατροφής μπορεί να προσφέρει πολύτιμα διδάγματα για τη σύγχρονη δημόσια υγεία, ιδιαίτερα σε μια εποχή υπερκατανάλωσης και διατροφικής σύγχυσης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Asdrachas, S. Οικονομική ιστορία του ελληνικού χώρου. ΜΙΕΤ.
Dertilis, G. Ιστορία του ελληνικού κράτους 1830–1920. ΠΕΚ.
Kostis, K. Η συγκρότηση του ελληνικού κράτους. Πόλις.
Kremmydas, V. Ιωάννης Καποδίστριας. Θεμέλιο.
