Αυτισμός και διατροφή συνδέονται άμεσα, μιας και η επιλεκτικότητα στο φαγητό εμφανίζεται σε ποσοστό 45% στα παιδιά που έχουν διαγνωστεί με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος.
Τι είναι αυτισμός;
Η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) (Autism spectrum disorder – ASD) είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή που προκαλείται από διαταραχές στη λειτουργία του εγκεφάλου.
Δεν έχει αποσαφηνιστεί ποιες είναι οι αιτίες που οδηγούν στη δυσλειτουργία του εγκεφάλου, ωστόσο φαίνεται ότι είναι μια πολυπαραγοντική και συγχρόνως διάχυτη διαταραχή. Τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού συμπεριφέρονται, επικοινωνούν, αλληλεπιδρούν και μαθαίνουν με διαφορετικό τρόπο από τα νευροτυπικά άτομα.
Οι διαταραχές του αυτισμού έχουν ένα πολύ μεγάλο φάσμα. Γι’ αυτό και τα συμπτώματα αλλά και η έντασή τους μπορεί να διαφέρει από άτομο σε άτομο. Η έρευνα σε άτομα με ΔΑΦ έχει περιορισμούς λόγω της μοναδικότητας του κάθε ατόμου.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η διάγνωση της Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) δεν γίνεται με μια απλή αιματολογική εξέταση.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συστήνει ένα τακτικό προληπτικό αναπτυξιακό έλεγχο του παιδιού κατά τις επισκέψεις στους 9, 18 και 30 μήνες. Παράλληλα, πιο εξειδικευμένος έλεγχος για ΔΑΦ προτείνεται να γίνει στους 18 και στους 24 μήνες.
Ιδανικά, η διάγνωση γίνεται από εξειδικευμένη διεπιστημονική ομάδα επαγγελματιών υγείας. Ο επιπολασμός της ΔΑΦ, δηλαδή η συχνότητα εμφάνισης στον πληθυσμό, είναι 100 / 10.000, ενώ η ΔΑΦ είναι πιο συχνή στα αγόρια σε σχέση με τα κορίτσια περίπου 4:1.
Ποια είναι οι παρεμβάσεις σχεδιασμένες για ΔΑΦ;
Η αντιμετώπιση της ΔΑΦ έγκειται στη μείωση των συμπτωμάτων που επηρεάζουν την λειτουργικότητα του ατόμου στην καθημερινότητα αλλά και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους.
Η πρώιμη διάγνωση είναι σημαντική για την εξέλιξη του παιδιού και η έγκαιρη έναρξη της παρέμβασης με ειδικά προγράμματα ψυχοκοινωνικής εκπαίδευσης, λογοθεραπείας, εργοθεραπείας κ.α.
Αυτισμός και διατροφή: Η σχέση του αυτισμού με το σωματικό βάρος
Σε αρκετές μελέτες που έχουν συγκρίνει εφήβους και παιδιά με ΔΑΦ με αντίστοιχα άτομα νευροτυπικής ανάπτυξης, έχει παρατηρηθεί ότι οι έφηβοι και τα παιδιά διαγνωσμένα με ΔΑΦ έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν υπερβάλλον σωματικό βάρος ή παχυσαρκία.
Πιο συγκεκριμένα, σε μελέτη που ανάλυσε δεδομένα από 33865 εφήβους φάνηκε ότι οι έφηβοι με ΔΑΦ είχαν:
- 41% μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν υπερβάλλον σωματικό βάρος
- 84% μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν παχυσαρκία σε σύγκριση με συνομήλικους με νευροτυπική ανάπτυξη
Η σχέση του σωματικού βάρους με τον αυτισμό συνδέεται άμεσα με το επίπεδο σωματικής δραστηριότητας. Έχει παρατηρηθεί ότι τα παιδιά και οι έφηβοι με ΔΑΦ έχουν χαμηλότερο επίπεδο σωματικής δραστηριότητας και είναι λιγότερο πιθανό να συμμετέχουν σε αθλητικές δραστηριότητες ή σε δραστηριότητες που περιλαμβάνουν σωματική άσκηση.
Μια επιπλέον πιθανή εξήγηση της σχέσης του σωματικού βάρους με τις ΔΑΦ είναι οι διατροφικές τους επιλογές. Φαίνεται ότι προτιμούν θερμιδικά πυκνές επιλογές για τα σνακ και τα γεύματά τους. Επίσης, έχουν μια τάση προς την κατανάλωση “sugary” και “fatty” τροφίμων, δηλαδή τροφίμων με μεγάλη περιεκτικότητα σε ζάχαρη και λίπος.
Πώς ο αυτισμός επηρεάζει τις διατροφικές επιλογές
Η επιλεκτικότητα στο φαγητό είναι μια πολύ συχνή συμπεριφορά των παιδιών που εντοπίζεται ως άρνηση για κάποια τρόφιμα, περιορισμένη ποικιλία στην κατανάλωση τροφίμων αλλά και κατανάλωση ενός συγκεκριμένου τρόφιμου πολύ συχνά.
Η επιλεκτικότητα στο φαγητό εμφανίζεται περίπου στο 17% των παιδιών. Όμως, το ποσοστό αυξάνεται στο 45% σε παιδιά με ΔΑΦ. Τα παιδιά με ΔΑΦ βρίσκονται σε υψηλότερο κίνδυνο να εμφανίσουν Διαταραχή Πρόσληψης Τροφής Αποφευκτικού/Περιοριστικού τύπου (Avoidant Restrictive Food Intake Disorder – ARFID).
Δεδομένα από μια μετα-ανάλυση μελετών του 2013 σχετικά με τις διατροφικές επιλογές έδειξε ότι τα παιδιά με ΔΑΦ έχουν χαμηλή πρόσληψη πρωτεϊνών και ασβεστίου. Αυτό το γεγονός φυσικά μπορεί να επηρεάζει την ανάπτυξη τους.
Ψάρι και Ωμέγα 3 λιπαρά οξέα
Πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση μελετών έδειξε ότι τα παιδιά με ΔΑΦ έχουν χαμηλή κατανάλωση ψαριού. Επίσης, λαμβάνουν λιγότερα ω3 λιπαρά οξέα που βρίσκονται σε αυτές τις τροφές.
Τα ω3 λιπαρά οξέα είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη του εγκεφάλου αλλά και για την καταπολέμηση της φλεγμονής στον οργανισμό. Σε μελέτες που δόθηκαν συμπληρωματικά ω3 λιπαρά οξέα παρατηρήθηκε βελτίωση του μοτίβου συμπεριφοράς αλλά και της υπερκινητικότητας των παιδιών.
Γαλακτοκομικά, Βιταμίνη D και ασβέστιο
Χαμηλότερη πρόσληψη ασβεστίου και επιπέδων βιταμίνης D έχουν παρατηρηθεί σε παιδιά με ΔΑΦ, ιδιαίτερα μεταξύ των ηλικιών 4-13 ετών.
Τα χαμηλά επίπεδα αυτά συνδέονται με την χαμηλή πρόσληψη γαλακτοκομικών προϊόντων που επίσης παρατηρείται στα παιδιά με ΔΑΦ. Οι ερευνητές εξηγούν τη χαμηλή πρόσληψη γαλακτοκομικών, λόγω της υπόθεσης που υπάρχει σχετικά με την καζεΐνη του γάλακτος και πως αυτή μπορεί να επηρεάζει τη συμπτωματολογία στα παιδιά με ΔΑΦ.
Ωστόσο, είναι σημαντικό αυτή η μείωση της κατανάλωσης γαλακτοκομικών να μην επηρεάζει τα επίπεδα ασβεστίου και βιταμίνης D στον οργανισμό μας. Γι’ αυτό και χρειάζεται παρακολούθηση και εξατομίκευση στη διατροφή των παιδιών αυτών.
Αυτισμός και διατροφή: Σχέση με τα γαστρεντερικά συμπτώματα και το εντερικό μικροβίωμα
Πολλά παιδιά με ΔΑΦ εμφανίζουν γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως διάρροια, δυσκοιλιότητα, πόνο στην κοιλιά αλλά και γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση.
Τα συμπτώματα αυτά πιθανώς οφείλονται στην εντερική δυσβίωση που εμφανίζουν τα άτομα με ΔΑΦ, δηλαδή στην ανισορροπία των βακτηρίων που ζουν στο γαστρεντερικό μας σωλήνα. Τα γαστρεντερικά συμπτώματα αλλά και η δυσβίωση του εντερικού μικροβιώματος μπορεί να συνδέονται με τα συμπτώματα των ΔΑΦ λόγω του άξονα εγκεφάλου – εντέρου.
Ο εγκέφαλος και το έντερο μας επικοινωνούν. Γι΄ αυτό και μια διαταραγμένη εντερική χλωρίδα που παράγει υψηλά ποσοστά φλεγμονωδών ουσιών, οι οποίες διαπερνούν τον εντερικό φραγμό, μπορούν να φτάσουν στον εγκέφαλο και να ενεργοποιήσουν τον άξονα υποθαλάμου – υπόφυσης – επινεφριδίων. Έτσι, το σώμα μας να αυξήσει την παραγωγή της κορτιζόλης.
Δεν έχει αποσαφηνιστεί ποια βακτήρια είναι αυτά που οδηγούν σε δυσβίωση του εντέρου στα παιδιά με ΔΑΦ. Ωστόσο, σε αρκετές μελέτες έχουν παρατηρηθεί αυξημένα επίπεδα μυκήτων, συγκεκριμένα της Candida albicans. Σχετικά με το πιο διατροφικό σχήμα (πχ Keto-diet) μπορεί να βοηθήσει τη δυσβίωση στο εντερικό μικροβίωμα, δεν έχουμε ξεκάθαρα ερευνητικά δεδομένα καθώς δεν έχουν γίνει επαρκείς μελέτες στον άνθρωπο.
Η χρήση των προβιοτικών μπορεί να είναι βοηθητική και να βελτιώσει τα γαστρεντερικά συμπτώματα. Όμως, και σε αυτήν την περίπτωση δεν έχουμε ξεκάθαρα ερευνητικά δεδομένα για το ποιο προβιοτικό στέλεχος είναι περισσότερο ωφέλιμο και βοηθητικό.
Αυτισμός και διατροφή, μια σχέση που πρέπει να ξεκινήσει νωρίς
Συνολικά, η εκπαίδευση γύρω από τις διατροφικές συνήθειες είναι σημαντικό να ξεκινά από την παιδική ηλικία.
Με αυτόν τον τρόπο, τόσο ο γονέας–φροντιστής όσο και το ίδιο το άτομο στη συνέχεια θα μπορεί να διαχειρίζεται αποτελεσματικά την καθημερινή του διατροφή. Πέραν της διατροφικής εκπαίδευσης είναι σημαντική η θεραπευτική παρέμβαση που πρέπει να λάβει το άτομο απο νεαρή ηλικία. Έτσι, θα μπορεί να ανέχεται διάφορες οσμές, γεύσεις, υφές, μέχρι και χρώματα στο φαγητό του.
Υπάρχει πληθώρα πληροφοριών σχετικά με το ρόλο της διατροφής στις διαταραχές στο φάσμα του αυτισμού. Δυστυχώς, σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι έγκυρες. Ένα κοινό συμπέρασμα των περισσότερων μελετών είναι η σημασία μιας διεπιστημονικής προσέγγισης στη διαχείριση των άτυπων διατροφικών συμπεριφορών σε άτομα με ΔΑΦ.
Συμβουλευτείτε έναν επαγγελματία υγείας αν η διατροφή και η διατροφική συμπεριφορά σας προβληματίζει και χρειάζεστε μια εξατομικευμένη καθοδήγηση!
Βιβλιογραφία
- CDC Autism Spectrum Disorder (ASD) https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/facts.html
- BDA Autism and diet: Food Fact Sheet https://www.bda.uk.com/resource/autism-diet.html
- McCoy, S. M., & Morgan, K. (2020). Obesity, physical activity, and sedentary behaviors in adolescents with autism spectrum disorder compared with typically developing peers. Autism, 24(2), 387–399. https://doi.org/10.1177/1362361319861579
- Criado, K. K., Sharp, W. G., McCracken, C. E., De Vinck-Baroody, O., Dong, L., Aman, M. G., McDougle, C. J., McCracken, J. T., Eugene Arnold, L., Weitzman, C., Leventhal, J. M., Vitiello, B., & Scahill, L. (2018). Overweight and obese status in children with autism spectrum disorder and disruptive behavior. Autism, 22(4), 450–459. https://doi.org/10.1177/1362361316683888
- Esteban-Figuerola, P., Canals, J., Fernández-Cao, J. C., & Arija Val, V. (2019). Differences in food consumption and nutritional intake between children with autism spectrum disorders and typically developing children: A meta-analysis. Autism, 23(5), 1079–1095. https://doi.org/10.1177/1362361318794179
- Nitschke, A., Deonandan, R., & Konkle, A. T. (2020). The link between autism spectrum disorder and gut microbiota: A scoping review. Autism, 24(6), 1328–1344. https://doi.org/10.1177/1362361320913364
