Στον διαβήτη τύπου 1, που παλαιότερα ήταν γνωστός ως ινσουλινοεξαρτώμενος ή νεανικός διαβήτης, έχει ως κύριο χαρακτηριστικό την αυτοάνοση καταστροφή των β-κυττάρων του παγκρέατος, κύτταρα τα οποία παράγουν την ινσουλίνη. Αποτέλεσμα είναι η πλήρης έλλειψη ινσουλίνης ή μικρή παραγωγή της. Οι αιτίες της αυτοάνοσης καταστροφής σήμερα πιστεύεται ότι είναι ένας συνδυασμός περιβαλλοντικών με γενετικών παραγόντων. Τέτοιοι περιβαλλοντικοί παράγοντες είναι κάποιες λοιμώξεις (ιδιαίτερα με ιούς coxsackie και άλλους εντεροϊούς), χημικές τοξίνες των τροφών και η έκθεση σε βρεφική ηλικία στο γάλα της αγελάδας. Οι διαβητικοί τύπου 1 χρειάζονται χορήγηση ινσουλίνης για να μπορέσουν να ζήσουν.
Ο διαβήτης κύησης είναι οποιαδήποτε βαθμού διαταραχής στην ανοχή της γλυκόζης που πρωτοεμφανίζεται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Εξαιρούνται βέβαια οι γυναίκες με διαγνωσμένο διαβήτη πριν την έναρξη της εγκυμοσύνης. Εδώ χαρακτηριστικό είναι κυρίως η αντίσταση στην ινσουλίνη και λιγότερο η διαταραχή στην έκκριση ινσουλίνης. Εμφανίζεται συνήθως κατά το 2ο και 3ο τρίμηνο της εγκυμοσύνης λόγω της αυξημένης συγκέντρωσης ορμονών που δρουν ανταγωνιστικά στην δράση της ινσουλίνης. Εμφανίζεται συχνότερα σε γυναίκες άνω των 30 ετών που είναι παχύσαρκες καθώς και σε γυναίκες που έχουν κάποιο συγγενή 1ου βαθμού με διαβήτη τύπου 2. Μετά τον τοκετό ο διαβήτης κύησης εξαφανίζεται, όμως οι γυναίκες αυτές έχουν 30% πιθανότητα να εμφανίσουν διαβήτη τύπου 2 στα επόμενα 5-10 χρόνια.
Όμως την μερίδα του λέοντος σχετικά με τον διαβήτη (75-95%), την κατέχει ο διαβήτης τύπου 2. Ο διαβήτης τύπου 2 είναι η συχνότερη μορφή διαβήτη σε παγκόσμια κλίμακα. Παλαιότερα ονομαζόταν μη-ινσουλινοεξαρτώμενος ή διαβήτης των ενηλίκων. Χαρακτηρίζεται από διαταραχή της έκκρισης ινσουλίνης και την συνύπαρξη ινσουλινοαντίστασης, και τα δύο διαφόρων βαθμών. Το 80% των ατόμων με διαβήτη τύπου 2 είναι άτομα παχύσαρκα ή/και με κεντρική κατανομή του λίπους δηλ. με αυξημένη περίμετρο μέσης. Και εδώ υπάρχει αλληλεπίδραση τόσο γενετικών όσο και περιβαλλοντικών παραγόντων. Υπάρχει ισχυρή κληρονομική προδιάθεση ενώ στους περιβαλλοντικούς παράγοντες κύριο ρόλο διαδραματίζουν το βάρος και η έλλειψη φυσικής δραστηριότητας. Η συχνότητα της νόσου αυξάνει με την αύξηση της ηλικίας ενώ μπορεί για αρκετά χρόνια να είναι ασυμπτωματική. Δεν απαιτείται εξωτερική χορήγηση ινσουλίνης για την επιβίωσή τους, όμως οι περισσότεροι θα την χρειαστούν σε διάστημα 7-10 χρόνια από τη διάγνωσή τους για να τη ρύθμιση του διαβήτη.
Το ποσοστό των ατόμων με διαβήτη τύπου 2 είναι περίπου 6-7% ενώ αν αναφερθούμε σε άτομα πάνω από 60 ετών το ποσοστό ανέρχεται σε 20%. Αποτελεί ένα παγκόσμιο πρόβλημα υγείας και αναμένεται να λάβει διαστάσεις επιδημίας τα επόμενα 10-20 χρόνια όπου αναμένεται το 2025 ο αριθμός των διαβητικών να έχει διπλασιαστεί σε σχέση με το 1994 όπου έπασχαν 120 εκατομμύρια άνθρωποι.
Πως γίνεται η διάγνωση;
Όπως αναφέρθηκε η νόσος μπορεί να μην δώσει ξεκάθαρα συμπτώματα για αρκετά χρόνια. Σημάδια που μπορούν να μας υποψιάσουν για την πιθανότητα να πάσχει κάποιος από διαβήτη είναι:
- Συχνή διούρηση
- Υπερβολική δίψα
- Αυξημένο αίσθημα πείνας
- Απότομη απώλεια βάρους
- Υπερβολική κόπωση
- Έλλειψη ενδιαφέροντος και συγκέντρωσης
- Εμετούς και στομαχικό πόνο
- Αίσθημα μυρμηγκιάσματος ή μουδιάσματος στα χέρια ή τα πόδια
- Θολή όραση
- Συχνές λοιμώξεις
- Πληγές που αργούν να επουλωθούν
Η διάγνωση του διαβήτη γίνεται με αιματολογικές εξετάσεις και φαίνεται παρακάτω:
- Ύπαρξη των κλασσικών συμπτωμάτων όπως πολυουρία, πολυδιψία, ανεξήγητη απώλεια βάρους και επιπλέον τυχαία μέτρηση γλυκόζης πλάσματος >200mg/dl
- Γλυκόζη πλάσματος νηστείας ≥126mg/dl
- Γλυκόζη πλάσματος 2 ώρες μετά τη χορήγηση 75g γλυκόζης από το στόμα ≥200mg/dl
Να σημειωθεί πως ένα άτομο εμφανίζει διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη, κάτι που σημαίνει πως είναι σε προδιαβητικό στάδιο, αν η τιμή γλυκόζης νηστείας πλάσματος είναι ≥110 και <126 mg/dl ή αν μετά από 2 ώρες από τη λήψη γλυκόζης από το στόμα (δοκιμασία ανοχής στη γλυκόζη) εμφανίζει γλυκόζη πλάσματος ≥140 και <200 mg/dl.
Μακροχρόνιες επιπλοκές του σακχαρώδη διαβήτη
Ο διαβήτης ως μια χρόνια και δια βίου πάθηση, έχει αρκετά συχνές μακροχρόνιες επιπλοκές και στους δύο τύπους διαβήτη. Διακρίνονται στις λεγόμενες μακροαγγειακές και μικροαγγειακές επιπλοκές. Στις κυριότερες επιπλοκές του διαβήτη περιλαμβάνονται οι παρακάτω:
Καρδιαγγειακή νόσος
Οι διαβητικοί παρουσιάζουν αθηρωμάτωση, δηλ. απόφραξη των αγγείων, που έχει μεγαλύτερη ταχύτητα εξέλιξης από ότι σε μη διαβητικά άτομα. Επίσης, στα άτομα με διαβήτη τύπου 2 η υπερλιπιδαιμία που παρατηρείται, συντελεί στην εξέλιξη της αθηρωμάτωσης. Οι συχνότερες εκδηλώσεις αυτών είναι η στηθάγχη, στεφανιαία νόσος, περιφερική αποφρακτική αρτηριοπάθεια, καρδιακή προσβολή και το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο. Η καρδιαγγειακή νόσος είναι το κύριο αίτιο θανάτου των διαβητικών και το πρώτο αίτιο θανάτου στις βιομηχανοποιημένες χώρες.
Νεφροπάθεια (διαβητική νεφροπάθεια)
Η διαβητική νεφροπάθεια είναι η συχνότερη αιτία νεφρικής ανεπάρκειας. Αρχικά εμφανίζεται αύξηση των διαστάσεων των νεφρών και της σπειραματικής διήθησης και στη συνέχεια απώλεια πρωτεΐνης στα ούρα και εξελίσσεται αργά, έχοντας ενδεχομένως ως αποτέλεσμα νεφρική ανεπάρκεια τελικού σταδίου που απαιτεί αιμοκάθαρση ή/και μεταμόσχευση νεφρού. Αυτή εμφανίζεται συνήθως, πολλά χρόνια μετά την αρχική διάγνωση του διαβήτη και μπορεί να καθυστερήσει με αυστηρό έλεγχο της αρτηριακής πίεσης και της γλυκόζης αίματος.
Νευροπάθεια (διαβητική νευροπάθεια)
Η χρόνια υπεργλυκαιμία προκαλεί βλάβη στο νευρικό ιστό. Η συχνότητα εμφάνισής της είναι της τάξης του 30% και αυξάνεται με την ηλικία αλλά και διάρκεια του διαβήτη. Διακρίνεται σε νευροπάθεια των περιφερικών σωματικών νεύρων και σε νευροπάθεια του αυτόνομου (φυτικού) νευρικού συστήματος. Στην πρώτη περίπτωση προσβάλλονται τα άνω και κάτω άκρα. Το μούδιασμα και η απώλεια της αίσθησης της αφής στα πόδια, αποτελούν τη συνηθέστερη ένδειξή της. Η νευροπάθεια μπορεί ορισμένες φορές να προκαλέσει σοβαρό πόνο, αλλά συνήθως δε γίνεται αντιληπτή. Ακόμα και χωρίς συμπτώματα, η διαβητική νευροπάθεια έχει ως αποτέλεσμα υψηλότερο κίνδυνο ελκών των κάτω άκρων και ακρωτηριασμού.
Επειδή το φυτικό νευρικό σύστημα νευρώνει το σύνολο των οργάνων η βλάβη έχει ποικίλες εκδηλώσεις όπως ορθοστατική υπόταση, ταχυκαρδία ή ανώδυνο έμφραγμα, γαστροπάρεση, διαβητική διάρροια ή δυσκοιλιότητα κ.α.
Αμφιβληστροειδοπάθεια
Η αμφιβληστροειδοπάθεια σχετίζεται άμεσα με την διάρκεια και τη ρύθμιση του διαβήτη και αποτελεί τη συχνότερη αιτία τύφλωσης σε άτομα ηλικίας 20-74 ετών. Είναι αποτέλεσμα της βλάβης στα αιμοφόρα αγγεία που τροφοδοτούν τον αμφιβληστροειδή χιτώνα του ματιού. Τα μικρά αιμοφόρα αγγεία του αμφιβληστροειδή είναι δυνατό να πάθουν βλάβες από το υψηλό ζάχαρο στο αίμα και την υψηλή αρτηριακή πίεση. Καθοριστικό ρόλο έχει η καλή ρύθμιση του διαβήτη αφού έρευνες έδειξαν ότι τόσο στον διαβήτη τύπου 1 όσο και στον τύπου 2 όσοι είχαν καλή ρύθμιση μείωσαν κατά 2/3 την πιθανότητα να αποκτήσουν αμφιβληστροειδοπάθεια ενώ όσοι είχαν μείωσαν την επιδείνωση κατά 54%.
Θεραπεία
Η θεραπεία του διαβήτη έχει δύο σκέλη. Αφενός είναι η φαρμακευτική αγωγή και από την άλλη η αλλαγή στον τρόπο ζωής με κυρίαρχη θέση να καταλαμβάνει η διατροφή, ο έλεγχος του βάρους και η φυσική δραστηριότητα.
Όσον αφορά την φαρμακευτική αγωγή η λύσεις είναι αναλόγως της περίπτωσης. Έτσι φάρμακα που χρησιμοποιούνται είναι η ινσουλίνη και τα αντιδιαβητικά δισκία. Η επιβίωση των ατόμων με διαβήτη τύπου 1 εξαρτάται άμεσα από τη χορήγηση ινσουλίνης ενώ στα άτομα με διαβήτη τύπου 2 η ινσουλίνη είναι σημαντική στη ρύθμιση του σακχάρου. Στα άτομα με διαβήτη τύπου 2 συνήθως η έναρξη χορήγησης ινσουλίνης συμβαίνει όταν παρά τη χορήγηση μέγιστης δόσης των υπογλυκαιμικών δισκίων δεν επέρχεται ικανοποιητική ρύθμιση του διαβήτη ή για περιορισμένο χρονικό διάστημα σε κάποιες ειδικές καταστάσεις όπως χειρουργικές επεμβάσεις, λοιμώξεις κ.α.
Μια βασική παρενέργεια πολλών φαρμάκων όπως η ινσουλίνη ή αντιδιαβητικών δισκίων όπως οι σουλφονυλουρίες είναι οι υπογλυκαιμία που προκαλούν. Το τελευταίο διάστημα έχουμε την δημιουργία νέων φαρμάκων καθώς και νέων μορφών ινσουλίνης που ελαχιστοποιούν την πιθανότητα υπογλυκαιμίας και αναμένεται να δώσουν νέες δυνατότητες στην θεραπεία του διαβήτη. Τέτοια παραδείγματα είναι η λιξισενατίδη, η λιναγλιπτίνη και η ινσουλίνη πολύ μακράς διάρκειας (Degludec).
Τίποτα όμως από όλα αυτά δεν έχει σημασία αν δεν γίνει το βασικό. Και αυτό είναι η τροποποίηση της διατροφής σε συνδυασμό με την μείωση και τον έλεγχο βάρους αλλά και η φυσική δραστηριότητα. Η διατροφή κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο και συγκεκριμένα η μεσογειακή διατροφή φαίνεται να αποτελεί ακόμα και θεραπευτική προσέγγιση, κατέχοντας όλα τα στοιχεία μιας διατροφής που συστήνεται σε έναν διαβητικό. Σημαντικό στοιχείο της θεραπευτικής προσέγγισης του διαβήτη είναι η διατροφική αγωγή. Οι διατροφικές συστάσεις και διατροφική αγωγή διαμορφώνονται από διαιτολόγο ανάλογα με την εκτίμηση της διατροφικής κατάστασης του ασθενούς και τους θεραπευτικούς στόχους. Τα άτομα με διαβήτη πρέπει να ελέγχουν το σάκχαρό τους τακτικά. Χωρίς την κατάλληλη και συνεχή εκπαίδευση, τα άτομα με διαβήτη θα είναι λιγότερο προετοιμασμένα να λάβουν σωστές αποφάσεις, να πραγματοποιήσουν αλλαγές στη συμπεριφορά τους, να αντιμετωπίσουν τα ψυχολογικά ζητήματα που προκύπτουν από το διαβήτη και, τέλος, μπορεί να μην είναι κατάλληλα εξοπλισμένα για την αποτελεσματική διαχείριση της νόσου τους. Η λανθασμένη διαχείριση θα οδηγήσει σε κακή έκβαση και αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης επιπλοκών. Κατά συνέπεια, η εκπαίδευση είναι υψίστης σημασίας και για την πρόληψη των επιπλοκών του διαβήτη, και αποτελεί το κεντρικό σημείο αναφοράς της εκστρατείας της Παγκόσμιας Ημέρας Διαβήτη.
Πρόληψη του Διαβήτη
Ο διαβήτης είναι μία πάθηση που δεν αφορά μόνο όσους εμπλέκονται άμεσα δηλ. τους ασθενείς και το σύστημα υγείας, αλλά όλη την κοινωνία και η ευθύνη για την αντιμετώπισή του είναι συλλογική.
Επειδή όπως ήδη αναφέρθηκε τα άτομα με διαβήτη τύπου 2 αποτελούν την συντριπτική πλειοψηφία των ατόμων με διαβήτη και επειδή τα οι εκτιμήσεις είναι ότι πρόκειται να διπλασιαστούν στα επόμενα χρόνια, είναι ξεκάθαρο ότι η πρόληψη του διαβήτη τύπου 2 είναι ένα από τα καθορίστηκα ζητήματα υγείας του μέλλοντος. Επιπλέον, είναι γεγονός ότι ο διαβήτης τύπου 2 μπορεί να προληφθεί σε πολλές περιπτώσεις με τη σωματική άσκηση και τη διατήρηση κανονικού βάρους, γεγονός που έχει επιβεβαιωθεί από μελέτες που διεξήχθησαν στις Η.Π.Α., αλλά και τη Φινλανδία και την Κίνα. Έρευνες δείχνουν πως ακόμα και σε άτομα με διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη όταν αυτά έκαναν μέτρια σωματική άσκηση, σωστή διατροφή και μία μέτρια μείωση βάρους της τάξης του 7%, μείωσαν την εμφάνιση του διαβήτη κατά 40-60%. Βλέπουμε λοιπόν τη μεγάλη δύναμη που έχει ο τρόπος ζωής. Επίσης, φαίνεται πως η προληπτική χορήγηση ενός φαρμάκου, της μετφορμίνης, προφυλάσσει, όμως δεν είναι τόσο αποτελεσματική όσο η διατροφή και η άσκηση. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην ρύθμιση του βάρους μιας και όπως φαίνεται από τα ερευνητικά δεδομένα βάρος και διαβήτης «πηγαίνουν χέρι-χέρι».
Μεσογειακή Διατροφή
Τα ερευνητικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την ευεργετική επίδραση της μεσογειακής διατροφής στην υγεία του ανθρώπου, τόσο ως μέτρο πρόληψης όσο και θεραπευτικά-υποβοηθητικά. Ειδικά για τον διαβήτη. Εξάλλου τόσο η Αμερικάνικος Διαβητικός Σύνδεσμος όσο και η Σχολή Δημόσιας Υγείας του Harvard, και όχι μόνο, συστήνουν την μεσογειακή διατροφή για άτομα με διαβήτη αλλά και προδιαβήτη καθώς και γενικότερα ως προληπτικό μέτρο για τον διαβήτη και της υγείας συνολικά. Επίσης, φαίνεται να οδηγεί σε μεγαλύτερη απώλεια βάρους και καλύτερη ρύθμιση των μεταβολικών παραμέτρων σε σύγκριση με δίαιτες χαμηλής περιεκτικότητας σε λίπος, οι οποίες είναι συνήθως δυσκολότερο να εφαρμοστούν. Σημαντικό είναι να επισημάνουμε ότι η ιδιαιτερότητα της μεσογειακής διατροφής είναι στον ιδανικό συνδυασμό και τη συνεργιστική αλληλεπίδραση των διαφόρων τροφίμων, με αποτέλεσμα να μεγιστοποιείται η θετική επίδραση στην υγεία.
Τέλος να τονίσουμε ξανά τη σημαντικότητα της φυσικής δραστηριότητας η οποία βοηθά σημαντικά στην πρόληψη του διαβήτη αλλά και στη ρύθμιση του βελτιώνοντας το σάκχαρο, μιας και συμβάλλει στην μείωση της ινσουλινοαντίστασης. Επίσης, συμβάλλει στη ρύθμιση και των επιμέρους παραγόντων κινδύνου όπως της αρτηριακής πίεσης και της υπερλιπιδαιμίας.
Πηγές-Βιβλιογραφία
1. Αντώνης Ζαμπέλας, Κλινική Διατροφή και Διαιτολογία με στοιχεία παθολογίας, Αθήνα 2007, σελ. 341-384.
2. http://www.moh.gov.gr/articles/news/1473-pagkosmia-hmera-diabhth
3.http://www.health.harvard.edu/blog/adopt-a-mediterranean-diet-now-for-better-health-later-20131106684
4. http://www.diabetes.org/mfa-recipes/tips/2011-09/featured-article-the.html
5.http://www.ede.gr/%CE%BD%CE%AD%CE%B5%CF%82-%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AD%CF%84%CE%B5%CF%82-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B9%CE%BD%CF%83%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%AF%CE%BD%CE%B7-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%82/
6. 4η ετήσια Ημερίδα για τον Σακχαρώδη διαβήτη και τα μεταβολικά νοσήματα. Ινστιτούτο μελέτης, έρευνας και εκπαίδευσης για το Σακχαρώδη διαβήτη και τα μεταβολικά νοσήματα-Διαβητολογική και Γυναικολογική Εταιρέια Κύπρου-Λευκωσία-Κύπρος, 1 Νοεμβρίου 2014.
