Ανοσοκαταστολή και διατροφή

Το ανοσοποιητικό μας σύστημα συντελεί κρίσιμο ρόλο στην διατήρηση της ζωής, προστατεύοντας το σώμα από επιβλαβείς ουσίες, μικροοργανισμούς και κυτταρικές αλλοιώσεις, που μπορούν να διαταράξουν την ισορροπία και να γίνουν αρχή ασθένειας. Αποτελείται, τόσο από συγκεκριμένα κύτταρα και πρωτεΐνες, όσο και από ολόκληρα όργανα, τα κυριότερα από τα οποία είναι το δέρμα, οι βλεννογόνοι, ο γαστρεντερικός σωλήνας, ο μυελός των οστών, ο θύμος αδένας, ο σπλήνας και το λεμφικό σύστημα.

Όλες αυτές οι στρατιές του ανοσοποιητικού δουλεύουν ασταμάτητα μέρα και νύχτα με τρεις βασικούς στόχους :  

1. να αναγνωρίζουν, να εξουδετερώνουν και να απομακρύνουν παθογόνους μικροοργανισμούς όπως ιούς, βακτήρια, παράσιτα κ.α.
2. να αναγνωρίζουν και να εξουδετερώνουν άλλες, πιθανώς τοξικές, ουσίες από το περιβάλλον
3. να αναγνωρίζουν και να καταπολεμούν αλλοιώσεις, που συμβαίνουν μέσα στο σώμα σε κυτταρικό επίπεδο, όπως η δημιουργία καρκινικών κυττάρων.

Όταν το ανοσοποιητικό μας δουλεύει σωστά, οι πιθανές αιτίες λοίμωξης, είτε περνούν απαρατήρητες και καταπολεμούνται χωρίς συμπτώματα και σημεία. Αντιθέτως, εάν η απειλή είναι καινούργια και πιο εκτεταμένη, το σώμα βρίσκεται σε κατάσταση φλεγμονής και ασθένειας, μέχρι να εξουδετερωθεί και να απομακρυνθεί η απειλή. Είναι, μάλιστα, τόσο εντυπωσιακή η δυναμική του ανοσοποιητικού μας, που διατηρεί μνήμη για προηγούμενους εισβολείς και στην επόμενη μάχη τους εξουδετερώνει ακόμα πιο άμεσα. Τι συμβαίνει όμως όταν το ανοσοποιητικό δεν δουλεύει όπως θα έπρεπε;

Υπό συγκεκριμένες συνθήκες το ανοσοποιητικό μας σύστημα χάνει την ικανότητά του να καταπολεμά και να εξουδετερώνει εξωγενείς και ενδογενείς απειλές και υπολειτουργεί.

Η έννοια της ανοσοκαταστολής

Με τον όρο ανοσοκαταστολή περιγράφεται η κατάσταση προσωρινής ή μόνιμης δυσλειτουργίας της ανοσολογικής απόκρισης σε παθογόνες συνθήκες. Προκύπτει λόγω μειωμένης παραγωγής ή δράσης των ανοσοποιητικών κυττάρων (κυρίως λευκών αιμοσφαιρίων και αντισωμάτων) με συνεπακόλουθη την αυξημένη επιρρέπεια του ατόμου σε λοιμώξεις και ασθένειες.

Τα συμπτώματα και τα σημεία ανοσοκαταστολής ποικίλουν από άτομο σε άτομο και εξαρτώνται από την αρχική αιτία. Μπορεί να περιλαμβάνουν τα εξής: χρόνια ανεξήγητη κόπωση, συχνές λοιμώξεις, αργή επούλωση πληγών, συχνά υψηλή θερμοκρασία, αναπνευστικά συμπτώματα, ανεξήγητη και απότομη απώλεια βάρους, στομαχικές διαταραχές ή εντερικά συμπτώματα, εξανθήματα.

Η ανοσοκαταστολή μπορεί να προκύψει από διάφορες αιτίες, είτε φυσικές, είτε τεχνητές.

Ποιες είναι οι κύριες αιτίες ανοσοκαταστολής;

Οι βασικές αιτίες ανοσοκαταστολής περιλαμβάνουν συγκεκριμένες εγγενείς ή επίκτητες παθήσεις, φάρμακα και παράγοντες τρόπου ζωής που επηρεάζουν σε μεγαλύτερη ή μικρότερη κλίμακα το βαθμό ανοσοκαταστολής.

Η πιο συχνή αιτία πρωτογενούς ανοσοκαταστολής είναι οι ονομαζόμενες εγγενείς ανοσοανεπάρκειες. Είναι κληρονομικές και συμπεριλαμβάνουν πάνω από 450 σπάνιες γονιδιακές μεταλλάξεις. Αυτές οι παθήσεις επηρεάζουν την λειτουργία των κύριων αντισωμάτων, δηλαδή IgA, IgE, IgG και IgM. Καθένα από αυτά έχει συγκεκριμένο ρόλο στην καταπολέμηση παθογόνων. 

Στις δευτερογενείς αιτίες συμπεριλαμβάνονται επίκτητες ασθένειες, όπως το σύνδρομο επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας (AIDS) και άλλες χρόνιες παθήσεις όπως η λευχαιμία, η δρεπανοκυτταρική αναιμία, παθήσεις που επηρεάζουν τον σπλήνα, οι χρόνιες νεφροπάθειες και ηπατοπάθειες, ο διαβήτης, η παχυσαρκία κ.α.

Άλλη αιτία δευτερογενούς και τεχνητής ανοσοκαταστολής, είναι η αγωγή με συγκεκριμένα φάρμακα. Ονομάζονται ανοσοκατασταλτικά και χρησιμοποιούνται κατά κόρον για την συμπωματική θεραπεία των αυτοάνοσων παθήσεων (όπου υπάρχει ανεξέλεγκτη ανοσολογική αντίδραση εναντίον ιστών του ίδιου του σώματος), για την αποφυγή απόρριψης μοσχεύματος σε μεταμοσχεύσεις οργάνου ή ιστού ή σε συνδυασμό με άλλα φάρμακα σε πρωτόκολλα θεραπείας καρκινοπαθών, τα οποία, επίσης, καταστέλλουν το ανοσοποιητικό. Κύριος και παλαιότερος εκπρόσωπος αυτών των φαρμάκων είναι η κορτιζόνη, ενώ υπάρχουν και άλλα φάρμακα με αντίστοιχη δράση όπως βιολογικοί παράγοντες, ανοσοσφαιρίνες και αντιμεταβολίτες κ.α.

 Σε κάποιες περιπτώσεις, αιτία ανοσοκαταστολής μπορεί να είναι η χρόνια έλλειψη θρεπτικών συστατικών που παίζουν βασικό ρόλο στη βιοχημική λειτουργία του ανοσοποιητικού, η χρόνια χρήση αλκοόλ, η χρόνια επαφή με τοξικές ουσίες, η χρόνια έλλειψη ύπνου, το χρόνιο στρες κ.α.

Ανοσοποιητικό σύστημα, ανοσοκαταστολή και διατροφή

Η σωστή διατροφή παίζει καθοριστικό ρόλο στην εύρυθμη λειτουργία του ανοσοποιητικού μας, αφού μέσα από αυτήν παρέχεται στο σώμα μας η απαραίτητη ενέργεια, αλλά και συγκεκριμένα θρεπτικά συστατικά, φυτοχημικοί παράγοντες, βιταμίνες, μέταλλα και ιχνοστοιχεία για όλες τις βιοχημικές διεργασίες.

Σε καταστάσεις ανοσοκαταστολής η επαρκής πρόσληψη αυτών των θρεπτικών συστατικών είναι ακόμα πιο καίρια καθώς και οι ελλείψεις σε συστατικά όπως η βιταμίνη D, τα Ω3 λιπαρά, ο φώσφορος, ο ψευδάργυρος, οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β, οι βιταμίνες Α και Ε κ.α. Η αποφυγή επεξεργασμένων τροφίμων, είναι υψίστης σημασίας, αφού αυτά τα τρόφιμα είναι γνωστό ότι υποβαθμίζουν την ανοσοποιητική ικανότητα του σώματος.

Το έντερο είναι το δεύτερο πιο εκτεθειμένο όργανο (μετά το δέρμα) στο εξωτερικό περιβάλλον, μέσω της τροφής. Έτσι, το 70-80% των κυττάρων του ανοσοποιητικού μας βρίσκεται ανά πάσα στιγμή κάτω από το επιθήλιο του εντερικού σωλήνα.

Το εντερικό μικροβίωμα και η ποικιλομορφία του αποτελούν ακόμα έναν σημαντικό παράγοντα που έχει άμεση επίδραση στην λειτουργία και τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού, μέσω των λιπαρών οξέων βραχείας αλύσου (SCFAs), που παράγονται από τα ωφέλιμα στελέχη εντερικής χλωρίδας, και, τα οποία, δρουν ως ενισχυτικά της ανοσοποιητικής ικανότητας. Η εντερική δυσβίωση, η διαταραχή, δηλαδή, της ισορροπίας της εντερικής χλωρίδας, είναι άμεσα συνδεδεμένη με μειωμένη ανοσοποιητική ικανότητα και, άρα, φυσική ανοσοκαταστολή. Μία διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες μέσω ποικιλίας φυτικών τροφών, υποστηρίζει βέλτιστα την ευημερία του εντερικού μικροβιώματος και την αύξηση της επίδρασής του στην ανοσοποιητική μας ικανότητα.

Πιο συγκεκριμένα, μία διατροφή στο πλαίσιο της αναθεωρημένης Μεσογειακής πυραμίδας, αποτελεί βιβλιογραφικά την καλύτερη σύσταση για φυσική ενίσχυση της ανοσοποιητικής μας ικανότητας. Η διατροφή αυτή περιλαμβάνει κατανάλωση πληθώρας και ποικιλίας φρούτων και λαχανικών, ακατέργαστων δημητριακών και ψευδοδημητριακών, οσπρίων, ξηρών καρπών και σπόρων και μικρότερες ποσότητες ζωικών παραγώγων και ιδιαιτέρως κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος.

Ωστόσο, για τα άτομα με διαγνωσμένη ανοσοκαταστολή, φυσική ή τεχνητή, υπάρχουν ακόμα κάποιες παράμετροι που πρέπει να ληφθούν υπόψιν διατροφικά:

1. Αποφυγή τροφογενών λοιμώξεων: αφορά την σωστή προετοιμασία και αποθήκευση των τροφών. Έτσι, θα διασφαλιστεί η απουσία παθογόνων μικροοργανισμών, που θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν λοιμώδη νόσο. Τα φρέσκα τρόφιμα (φρούτα και λαχανικά) θα πρέπει να πλένονται πολύ καλά. Τα ζωικά παράγωγα θα πρέπει να μαγειρεύονται επαρκώς. Ακόμα, θα πρέπει να μην έρχονται σε επαφή όταν είναι ωμά με άλλα μέρη ή φαγητά της κουζίνας. Συστήνεται, επίσης, η αποφυγή κατανάλωσης μη παστεριωμένων προϊόντων, ωμού/μελάτου αυγού, ωμού ψαριού και θαλασσινών και ωμών φύτρων. Το νερό θα πρέπει να είναι φίλτρου ή αποστειρωμένο.
2. Φαγητό εκτός σπιτιού: τα γεύματα σε χώρους εστίασης και φαγητό μέσω delivery ενέχουν πάντα τον κίνδυνο τροφογενούς λοίμωξης. Δυστυχώς, δεν μπορεί να εξασφαλιστεί η σωστή προετοιμασία, αποθήκευση και μεταφορά των τροφίμων. Τον ίδιο κίνδυνο ενέχει και η κατανάλωση χύμα αναψυκτικών.  Για τις εξόδους, συστήνεται η επίσκεψη σε χώρους που εμπιστεύεστε και η παραγγελία με παραλαβή εντός το πολύ μίας ώρας.
3. Αλληλεπιδράσεις φαρμακευτικής αγωγής: καθώς η θεραπεία με κορτιζόνη μπορεί να προκαλέσει υπέρταση και υπεργλυκαιμία, συστήνεται αποφυγή αλατιού και ζάχαρης. Ακόμα ένα θέμα είναι η φαρμακογενής οστεοπενία, που ελλοχεύει κατόπιν άνω των 6 μηνών θεραπείας με κορτιζόνη, και άρα η επαρκής πρόσληψη ασβεστίου, βιταμίνης D, φωσφόρου και μαγνησίου είναι σημαντική. Ωστόσο, η χρήση συμπληρωμάτων θα πρέπει να γίνεται κατόπιν σύστασης του θεράποντος ιατρού. Κάποια φάρμακα, επίσης, μπορεί να αλληλεπιδρούν με συγκεκριμένα τρόφιμα και πάντα συστήνεται η συμβουλή από κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Βιβλιογραφία:

1. Immune Deficiency Foundation https://primaryimmune.org/resources/news-articles/breaking-down-common-terms-immune-deficiency-space
2. National Cancer Institute https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/immunosuppression
3. American College of Allergy Asthma and Immunology https://www.aaaai.org/conditions-treatments/related-conditions/immunosuppressive
4. Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG); 2006-. In brief: How does the immune system work? [Updated 2023 Jun 6]. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/
5. Harvard School of Public Health https://www.hsph.harvard.edu/news/hsph-in-the-news/healthy-food-immune-system/
6. Kajdas AA, Szostak-Węgierek D, Dąbrowska-Bender M, Normann AK, Søndergaard Linde D. Immunosuppressive Therapy and Nutritional Status of Patients after Kidney Transplantation: A Protocol for a Systematic Review. Journal of Clinical Medicine. 2023; 12(21):6955. https://doi.org/10.3390/jcm12216955
7. Leukemia and Lymphoma Society https://www.lls.org/managing-your-cancer/food-and-nutrition/diet-guidelines-immunosuppressed-patients
8. Serra-Majem L, Tomaino L, Dernini S, Berry EM, Lairon D, Ngo de la Cruz J, Bach-Faig A, Donini LM, Medina FX, Belahsen R, Piscopo S, Capone R, Aranceta-Bartrina J, La Vecchia C, Trichopoulou A. Updating the Mediterranean Diet Pyramid towards Sustainability: Focus on Environmental Concerns. Int J Environ Res Public Health. 2020 Nov 25;17(23):8758. doi: 10.3390/ijerph17238758. PMID: 33255721; PMCID: PMC7728084.

Από την φαρμακοποιό, με μετεκπαίδευση ως κλινική διαιτολόγος και διατροφολόγος και πιστοποιημένη στην Ιατρική του Τρόπου Ζωής (Lifestyle Medicine) Μαρία Τσαπρούνη