Η βιταμίνη Α είναι μια λιποδιαλυτή ομάδα ενώσεων ζωικής και φυτικής προέλευσης, η οποία είναι απαραίτητη για τη ζωή.
Εξ ορισμού, η Βιταμίνη Α είναι ένας γενικότερος όρος ο οποίος αναφέρεται συνήθως για την συλλογική δράση της Ρετινόλης και των ενεργών μεταβολιτών της. Γι’ αυτό το λόγο είναι γνωστή και ως ρετινόλη.
Προσλαμβάνεται από τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης ως Ρετινόλη αλλά και από τα φυτικά τρόφιμα ως προβιταμίνη Α (β καροτένιο, καροτενοειδή) και τελικά σχηματίζεται στο ανθρώπινο σώμα σε Βιταμίνη Α. Οι ενώσεις αυτές είναι λιποδιαλυτές και σε αντίθεση με τις υδατοδιαλυτές βιταμίνες, συσσωρεύονται εύκολα στο σώμα, ειδικά στο ήπαρ και τον λιπώδη ιστό. Κάθε μορφή της βιταμίνης ειδικεύεται για διαφορετικούς ιστούς και διαδικασίες του ανθρώπινου σώματος.
Ιδιότητες που έχει η Βιταμίνη Α
Η βιταμίνη Α παίζει βασικό ρόλο στη σωστή λειτουργία πολλαπλών φυσιολογικών λειτουργιών.
Αυτές οι διαδικασίες περιλαμβάνουν την όραση στο σκοτάδι, την ανάπτυξη του κερατοειδούς και του επιπεφυκότα του ματιού και την κυτταρική ανάπτυξη και διαφοροποίηση. Συνοπτικά, η βιταμίνη Α:
- διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των οστών και την λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, ήτοι βοηθά στην προστασία του οργανισμού από διάφορες λοιμώξεις
- προάγει την υγεία και την ανάπτυξη των κυττάρων, καθώς και των σωματικών ιστών, συμπεριλαμβανομένων των μαλλιών, των νυχιών και του δέρματος
- επιδρά στην ανάπτυξη των οστών και του εμβρύου και το σχηματισμό του κεντρικού νευρικού συστήματος
- δρά ως αντιοξειδωτική ουσία λόγω των καροτενοειδών
Βιταμίνη Α και Όραση
Στο μάτι, ο αμφιβληστροειδής είναι η δομή που είναι υπεύθυνη για την οπτική αντίληψη.
Η βιταμίνη Α είναι συστατικό του συμπλέγματος ροδοψίνης, η οποία είναι η κρίσιμη χρωστική ουσία για την αντίληψη του φωτός. Επίσης, η βιταμίνη Α είναι υπεύθυνη για την λειτουργία του επιπεφυκότα και του κερατοειδούς του ματιού. Όταν λοιπόν οι παραπάνω λειτουργίες εκτελούνται σωστά, εξασφαλίζεται η καλή όραση.
Βιταμίνη Α, ανοσία και φλεγμονή
Το προσαρμοστικό ανοσοποιητικό σύστημα είναι μια άλλη διαδικασία στην οποία η βιταμίνη Α παίζει βασικό ρόλο.
Προσαρμοστικό ανοσοποιητικό σύστημα είναι αυτό που δημιουργείται κατά της διάρκειας της ζωής του ανθρώπου. Η απόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος σε λοιμώξεις, όπως η ιλαρά και οι παρασιτικές λοιμώξεις, εξαρτάται από την επάρκειας ή μη της βιταμίνης Α και η σοβαρότητα και η διάρκεια αυτών των καταστάσεων παρατείνονται εάν τα επίπεδα της δεν αποκαθίστανται γρήγορα.
Βιταμίνη Α και εγκυμοσύνη
Η εμβρυογένεση είναι μια άλλη διαδικασία στην οποία η παρουσία Βιταμίνης Α (ρετινοειδών) είναι κρίσιμη για τη σωστή ανάπτυξη.
Κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, η μητέρα πρέπει να παρέχει βιταμίνη Α στο έμβρυο. Η ανεπάρκεια βιταμίνης Α σε αυτήν την περίοδο οδηγεί σε εμβρυϊκές δυσπλασίες, γνωστές συλλογικά ως σύνδρομο ανεπάρκειας βιταμίνης Α, το οποίο εκδηλώνεται με ανεπάρκειες του καρδιαγγειακού και νευρικού συστήματος και σε μη ανεπτυγμένους ιστούς.
Μετά τη γέννηση, τα νεογνά γεννιούνται συνήθως με χαμηλά επίπεδα βιταμίνης Α, παρόλο που οι μητέρες τους συνήθως έχουν τιμές εντός των συνιστώμενων ορίων . Αυτά τα επίπεδα διορθώνονται μέσω του θηλασμού αφού το μητρικό γάλα είναι μια πλούσια πηγή βιταμίνης Α. Οι απαιτήσεις σε βιταμίνη Α στις θηλάζουσες γυναίκες είναι αυξημένες.
Ιδιότητες Καροτονοειδών που περιέχει η βιταμίνη Α
Τα καροτενοειδή ως επί το πλείστων είναι γνωστά για την αντικαρκινική τους δράση.
Παρόλα αυτά, ο ρόλος των καροτονοειδών στους καρκίνους είναι ακόμη αμφιλεγόμενος, ειδικά στην περίπτωση της β-καροτίνης (καροτονοειδές). Αν και είναι ένα πολύ γνωστό αντιοξειδωτικό με δυνητικά θετικά αποτελέσματα σε καρδιαγγειακές παθήσεις και σακχαρώδη διαβήτη τύπου ΙΙ, αρκετές μελέτες έχουν αναφέρει αντιφατικές επιδράσεις των καροτενοειδών στη συχνότητα εμφάνισης καρκίνου.
Σε διάφορες μελέτες έχει παρατηρηθεί χαμηλότερη συχνότητα εμφάνισης καρκίνου του επιθηλίου και του πνεύμονα σε άτομα με υψηλή πρόσληψη καροτενοειδών, με διατροφή πλούσια σε φρούτα και λαχανικά . Ωστόσο, ορισμένες μελέτες έχουν αναφέρει ότι σε μια ομάδα καπνιστών, παρατηρήθηκε υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα και ποσοστό θνησιμότητας μετά τη χορήγηση β-καροτίνης σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.
Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι αυτές οι επιδράσεις παρατηρήθηκαν με τη λήψη συμπληρωμάτων β-καροτίνης, όχι με τη χαμηλότερη πρόσληψη καροτενοειδών που λαμβάνεται μέσω της διατροφής.
Ανάπτυξη Ιστών
Σε τραυματισμένους ιστούς η Βιταμίνη Α προάγει την επιδερμική ανανέωση και την αποκατάσταση του φυσιολογικού ιστού.
Εν ολίγοις, η Βιταμίνη Α καθορίζει τον ρυθμό ανάπλασης του δέρματος. Επίσης συμβάλει στην υγεία ιστών όπως μαλλιών, των νυχιών και του δέρματος.
Πηγές Βιταμίνης Α
Όπως προαναφέρθηκε, το ανθρώπινο σώμα δεν είναι σε θέση να παράγει βιταμίνη Α.
Ως εκ τούτου, είναι απαραίτητο να ληφθεί από τη διατροφή είτε ως προσχηματισμένη βιταμίνη Α (Ρετινόλη) είτε με τη μορφή προβιταμίνης Α (β-καροτένιο, καροτενοειδών). Υπάρχουν περισσότερα από 50 καροτενοειδή (προβιταμίνης Α), αλλά μόνο το β-καροτένιο, η α-καροτίνη και η β-κρυπτοξανθίνη υπάρχουν σε σημαντικές ποσότητες στην ανθρώπινη διατροφή.
Αυτά τα καροτενοειδή έχουν εντοπιστεί σε όλες τις ομάδες φωτοσυνθετικών οργανισμών, βακτηρίων, μυκήτων και πολλών ζώων. Το β-καροτένιο είναι το πιο άφθονο στη διατροφή. Ως επί το πλείστων προσλαμβάνεται μέσω των κόκκινων και πορτοκαλί λαχανικών και εν μέρει μέσω των πράσινων φρούτων και λαχανικών.
Πλούσιες πηγές σε βιταμίνη Α αποτελούν:
Το γάλα και τα γαλακτοκομικά προϊόντα, το βούτυρο καθώς και το κρέας και τα προϊόντα του, είναι τα τρόφιμα με τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα στη βιταμίνη.
Η ποσότητα Ρετινόλης στα γαλακτοκομικά προϊόντα εξαρτάται από την ποσότητα του λίπους του γάλακτος στο προϊόν. Όσο υψηλότερη είναι η περιεκτικότητα σε λιπαρά στο γάλα, τόσο μεγαλύτερη είναι η περιεκτικότητα σε Ρετινόλη. Ακολουθούν τα αυγά, τα προϊόντα αυγών και τα ψάρια.
Επίσης, μια από τις πλουσιότερες πηγές βιταμίνης Α είναι και τα συκώτια διαφόρων ζώων και πουλερικών αλλά και πορτοκαλοκόκκινα λαχανικά όπως:
- Γλυκοπατάτα
- Κολοκύθες: Χειμωνιάτικο σκουός (χειμωνιάτικη ), Κολοκύθα μοσχάτη (καλοκαιρινή), Πικρή κολοκύθα
- Πιπεριά τσίλι
- Καρότο
- Πεπόνι
- Κόκκινη πιπεριά
- Ντομάτα
Άλλες πηγές καροτενοειδών προβιταμίνης Α περιλαμβάνουν διάφορα φαρμακευτικά φυτά και βότανα, τα εμπλουτισμένα δημητριακά και συγκεκριμένα φυτικά έλαια.
Υπάρχει ακόμη ισχυρή συσχέτιση μεταξύ του βαθμού ωρίμανσης και της περιεκτικότητας σε καροτενοειδή των φρούτων. Η υψηλότερη περιεκτικότητα σε καροτενοειδή βρίσκεται σε πλήρως ώριμα φρούτα. Φυσικά, και άλλοι παράγοντες μπορούν να έχουν επίδραση, όπως η μέθοδος και η τοποθεσία καλλιέργειας.
Δοσολογία
Οι συστάσεις πρόσληψης για τη βιταμίνη Α ποικίλλουν ανάλογα με την ηλικία των ατόμων και συνήθως εκφράζονται ως ισοδύναμο δραστηριότητας ρετινόλης (RAE), όπου ένα RAE ισούται με 1 μg ρετινόλης, 12 μg Β-καροτίνης και 24 μg α-καροτίνης ή β- κρυπτοξανθίνης.
Για τα παιδιά και τα βρέφη, η συνιστώμενη πρόσληψη βιταμίνης Α κυμαίνεται από 400–500 RAE. Στους ενήλικες άνδρες, η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη είναι 900 RAE, ενώ για τις γυναίκες, τις έγκυες και τις θηλάζουσες γυναίκες, τα συνιστώμενα επίπεδα κυμαίνονται μεταξύ 700 και 1300 RAE, με τα υψηλότερα να είναι για τις θηλάζουσες.
Όπως αναφέρθηκε, τα επαρκή επίπεδα σε βιταμίνη Α είναι βασικοί παράγοντες για τη σωστή ανάπτυξη του εμβρύου και, αργότερα, για τη σωστή διατροφή του νεογνού.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ανεπάρκεια βιταμίνης Α είναι ένα σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας. Η χορήγηση συμπληρωμάτων θεωρείται βασική παρέμβαση για τη σημαντική μείωση του ποσοστού παιδικής νοσηρότητας και θνησιμότητας λόγω ασθενειών που μπορούν να προληφθούν σε χώρες με υψηλή θνησιμότητα κάτω των πέντε ετών.
Η συγκεκριμένη παρέμβαση, αναγνωρίζεται ως μία από τις πιο οικονομικές για τη βελτίωση των ποσοστών παιδικής επιβίωσης.
Πηγές
- Alejandro Carazo, Kateřina Macáková, Kateřina Matoušová, Lenka Kujovská Krčmová, Michele Protti, and Přemysl Mladěnka . Vitamin A Update: Forms, Sources, Kinetics, Detection, Function, Deficiency, Therapeutic Use and Toxicity Nutrients. 2021 May; 13(5): 1703
- Emily P. Chea, Michael J. Lopez, Harold Milstein. Vitamin A. StatPearls [Internet]. July 25, 2021
- Hawi Debelo, Janet A Novotny, and Mario G Ferruzzi. Vitamin A. Adv Nutr. 2017 Nov8(6): 992–994
