Διατροφή - Άρθρα Διατροφής από τους Διαιτολόγους της ομάδας Διατροφή &

Η παχυσαρκία είναι μείζον πρόβλημα της δημόσιας υγείας και αποτελεί την αιτία εμφάνισης σημαντικών ιατρικών προβλημάτων, κυρίως του μυοσκελετικού συστήματος. Έως ότου ο άνθρωπος κατοικήσει τη Σελήνη και έως ότου η βαρύτητα πάψει να καθορίζει τη ζωή του, το σωματικό βάρος θα παίζει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη των ορθοπαιδικών προβλημάτων. Λέγοντας ορθοπαιδικά προβλήματα, εννοούμε τις επιδράσεις στο μυοσκελετικό σύστημα σε άτομα με μη φυσιολογικό βάρος (BMI – Body mass index-δείκτης μάζας σώματος>30), αλλά και την εξέλιξη παθήσεων σε άτομα που έχουν χειρουργηθεί για κάποιο ορθοπαιδικό πρόβλημα. Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας προειδοποιεί ότι περισσότερο από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι είναι υπέρβαροι, και από αυτούς τα 300 εκατομμύρια είναι παχύσαρκοι. Στην Αυστραλία, περίπου το 20% του πληθυσμού είναι παχύσαρκοι. Δυστυχώς, αυξάνουν ανησυχητικά και τα επίπεδα της υπερβολικής παχυσαρκίας (ΒΜΙ>40) στις μέρες μας.
Ξεκινώντας από τα παιδιά, οι διεθνείς στατιστικές δείχνουν ότι το 16% είναι υπέρβαρα (ΒΜΙ>95% για το φύλο και την ηλικία τους). Τα παιδιά που έχουν μεγαλύτερο βάρος από το «φυσιολογικό» (όχι απαραίτητα υπερβολικό βάρος) παρουσιάζουν πολύ συχνά κατάγματα, καθώς και προβλήματα στο μυοσκελετικό τους σύστημα. Συνήθως διαμαρτύρονται για μυοσκελετικούς πόνους (πόνο στα γόνατα, οσφυαλγία). Τα υπέρβαρα παιδιά παρουσιάζουν περιορισμένη κινητικότητα σε σχέση με τα παιδιά με φυσιολογικό βάρος (αυτό αυξάνει την παχυσαρκία και εμμέσως τον κίνδυνο εμφάνισης κατάγματος). Επίσης, αν θέλουμε να αναλύσουμε τον κίνδυνο κατάγματος στα υπέρβαρα παιδιά, εκτός από τα αυξημένα φορτία στον σκελετό τους από τον λιπώδη ιστό και τη χαμηλή προστασία από τον μυϊκό ιστό, τα υπέρβαρα παιδιά παρουσιάζουν και διαταραχές στην ισορροπία τους. Συνακόλουθα, αυξάνεται ο κίνδυνος για κάταγμα κατά τη διάρκεια των καθημερινών τους δραστηριοτήτων. Εμφανίζονται, επίσης, πιο συχνά διαταραχές του άξονα και της ευθυγράμμισης των κάτω άκρων (γόνατα περισσότερο βλαισά ή ραιβά, όπου τα δύο κάτω άκρα ενωμένα σχηματίζουν «Χ» ή «Ο», αντίστοιχα). Μερικές ορθοπαιδικές παθήσεις που εμφανίζονται στην παιδική ηλικία (π.χ., η αρκετά σπάνια ολίσθηση της μηριαίας κεφαλής) οφείλονται κατά κύριο λόγο στο αυξημένο σωματικό βάρος. Συνοπτικά, μπορούμε να δούμε στον παρακάτω πίνακα τη συχνότητα εμφάνισης ορθοπαιδικών προβλημάτων σε παιδιά. Πολύ σημαντική γι’ αυτά είναι η ενθάρρυνση για φυσική δραστηριότητα, όπως είναι το ποδήλατο και το κολύμπι, που θα «διαρρήξουν» τον φαύλο κύκλο της παχυσαρκίας και, ταυτόχρονα, δεν θα «υπερφορτίσουν» τις αρθρώσεις τους, επιτείνοντας έτσι τα πιθανά προβλήματά τους από το μυοσκελετικό σύστημα.

Σε αυτό το διάγραμμα παρουσιάζεται η συχνότητα εμφάνισης ορθοπαιδικών προβλημάτων σε υπέρβαρα παιδιά

Αναφερόμενοι στους ενήλικες, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι ο πληθυσμός «γηράσκει». Αυτό σημαίνει ότι, λόγω των επιτευγμάτων της ιατρικής, ο μέσος όρος ζωής αυξάνεται μεν, αλλά συνακόλουθα αυξάνεται και ο αριθμός των ηλικιωμένων. Το 2030, στις ΗΠΑ το 17% του πληθυσμού θα είναι άνω των 65 ετών. Συνεπώς, τα αυξανόμενα ορθοπαιδικά προβλήματα στους ηλικιωμένους (αρθρίτιδες, εμφάνιση πιο εύκολα καταγμάτων), σε συνδυασμό με την αύξηση του βάρους τους, μπορεί να έχουν καταστροφικές συνέπειες για το μυοσκελετικό τους σύστημα. Το σημαντικότερο ορθοπαιδικό πρόβλημα σε παχύσαρκα άτομα είναι ότι το υπερβολικό βάρος συσχετίζεται με την ανάπτυξη και την εξέλιξη της εκφυλιστικής αρθρίτιδας ή οστεοαρθρίτιδας. Η συσχέτιση αυτή αφορά κυρίως την άρθρωση του γόνατος (κνημομηριαία άρθρωση), αλλά και άλλες αρθρώσεις, όπως το ισχίο, το χέρι και η επιγονατιδομηριαία άρθρωση. Θεωρείται πιθανότερο ότι στα παχύσαρκα άτομα υφίσταται σημαντικές βλάβες ο αρθρικός χόνδρος των φορτιζόμενων αρθρώσεων. Βέβαια, πρέπει να επισημάνουμε ότι αποκλειστικά η παχυσαρκία δεν ευθύνεται για την εμφάνιση οστεοαρθρίτιδας (ενοχοποιούνται κυρίως πολύπλοκοι κληρονομικοί, μεταβολικοί, μηχανικοί και άλλοι παράγοντες). Απλώς εμφανίζεται σε μεγαλύτερο ποσοστό σε άτομα με υπερβολικό σωματικό βάρος σε σχέση με άτομα που έχουν φυσιολογικό σωματικό βάρος. Ομοίως, υπάρχουν επιστημονικές μελέτες που αποδεικνύουν την επιβράδυνση της εξέλιξης της οστεοαρθρίτιδας σε άτομα που επανακτούν το φυσιολογικό τους βάρος.
Μια άλλη ορθοπαιδική πάθηση, που επηρεάζεται άμεσα από το υπερβολικό βάρος, είναι η οσφυαλγία (πόνος χαμηλά στη μέση). Αν και υπάρχουν αντικρουόμενες απόψεις για το κατά πόσον συνδέεται η οσφυαλγία με την παχυσαρκία, εμφανίζονται όντως πιο βαριά συμπτώματα στην πληθυσμιακή ομάδα των παχύσαρκων. Ειδικότερα, τα άτομα με αυξημένο σωματικό βάρος κινδυνεύουν λιγότερο να εμφανίσουν ισχιαλγία (πόνο στην οπίσθια επιφάνεια του μηρού, που εκτείνεται μέχρι το πέλμα), και η αποθεραπεία είναι μεγαλύτερης διάρκειας στα παχύσαρκα άτομα σε σχέση με τα άτομα που έχουν φυσιολογικό βάρος. Επίσης, τα άτομα με φυσιολογικό βάρος, τα οποία πάσχουν από οσφυαλγία, επιστρέφουν γρηγορότερα στην εργασία τους και εμφανίζουν λιγότερες βλάβες στη μαγνητική τομογραφία (στους μεσοσπονδύλιους δίσκους) απ’ ό,τι τα υπέρβαρα άτομα. Πάντως, τα αποτελέσματα σε ηλικιωμένα παχύσαρκα άτομα, ύστερα από χειρουργικές επεμβάσεις στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης (όταν έχουν τεθεί οι κατάλληλες ενδείξεις), δεν ήταν χειρότερα από τα αποτελέσματα ανάλογων επεμβάσεων σε άτομα φυσιολογικού βάρους. Αυτό το γεγονός καταδεικνύει ότι το υπερβολικό σωματικό βάρος δεν αποτελεί αντένδειξη για επεμβάσεις στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης.
Το αυξημένο σωματικό βάρος έχει συσχετιστεί και με άλλες παθήσεις, όπως η διάχυτη ιδιοπαθής σκελετική υπερόστωση (DISH), που σχετίζεται και με την ηλικία και δημιουργεί αυξημένη παραγωγή οστού στις καταφύσεις των τενόντων και στη θωρακική μοίρα της σπονδυλικής στήλης. Επίσης, όσον αφορά τους υπέρβαρους ασθενείς, αν και θεωρείται ότι δεν κινδυνεύουν από οστεοπόρωση (μέσω διάφορων μηχανισμών αύξησης της οστικής πυκνότητας), έχει αποδειχθεί ότι η παχυσαρκία αποτελεί παράγοντα κινδύνου για την ανεπάρκεια της βιταμίνης D στον οργανισμό, καθώς και ότι δεν είναι τόσο ο λιπώδης ιστός που προστατεύει από την οστεοπόρωση,
όσο ο μυϊκός ιστός, ο οποίος μπορεί, λόγω της παχυσαρκίας και της αδράνειας, να ελαττωθεί σημαντικά. Άλλη σημαντική ορθοπαιδική πάθηση, η οποία σχετίζεται με την παχυσαρκία, είναι η ουρική αρθρίτιδα (κρύσταλλοι ουρικού οξέος στις αρθρώσεις, πόνος στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού και σε άλλες αρθρώσεις, όπως τα γόνατα). Σε αυτή την πάθηση, η παχυσαρκία αποτελεί αναστρέψιμο παράγοντα κινδύνου. Το ποσό του σπλαχνικού λίπους είναι ο σημαντικότερος παράγοντας που συνεισφέρει στην αύξηση του ουρικού οξέος στο αίμα και στη μείωση της αποβολής του με τα ούρα. Η ρευματοειδής αρθρίτιδα (φλεγμονώδης νόσος των αρθρώσεων, που προσβάλλει αρχικά τον αρθρικό υμένα και τελικά προκαλεί παραμορφώσεις) εμφανίζεται τρεις φορές περισσότερο σε παχύσαρκα άτομα απ’ ό,τι στον γενικό πληθυσμό. Επίσης, παχυσαρκία εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα που πάσχουν από συστηματικό ερυθηματώδη λύκο, μια σοβαρή πάθηση του συνδετικού ιστού.
Τα παχύσαρκα άτομα δεν εμφανίζουν μόνο συχνότερα ορθοπαιδικά προβλήματα, αλλά δυσκολεύονται ακόμα και να τα αντιμετωπίσουν. Δεν πρέπει να αγνοούμε τους αυξημένους διεγχειρητικούς κινδύνους (κατά τη διάρκεια του χειρουργείου), όπως τα προβλήματα με την αναισθησία, αλλά και τις δυσκολότερες και πιο αιματηρές προσπελάσεις για τον χειρουργό (μάλιστα, πολλές φορές παραγγέλονται ειδικά εργαλεία για την πραγματοποίηση του χειρουργείου). Επίσης, μετεγχειρητικοί κίνδυνοι, ύστερα από χειρουργεία για ορθοπαιδικές παθήσεις, θεωρούνται η πιθανότητα θρομβοεμβολικών επεισοδίων, προβλημάτων από το αναπνευστικό (σε συνδυασμό με τη πιο δύσκολη κινητοποίηση αυτών των ασθενών), οι λοιμώξεις και τα έλκη από κατάκλιση (αναφερόμαστε στο γνωστό «άνοιγμα» στον γλουτό σε ορισμένους ασθενείς).
Δυστυχώς, «τα πάχη μου, τα κάλλη μου», αν συνδυάζονται με ορθοπαιδικά προβλήματα, γίνονται «τα πάχη μου, οι πόνοι μου». Δεν πρέπει να λησμονάμε ότι η πρόληψη μπορεί και εδώ να κάνει θαύματα…

Πίνακας με ορθοπαιδικές παθήσεις που σχετίζονται με την παχυσαρκία (αυτό δεν σημαίνει ότι αποδεδειγμένα μόνο η παχυσαρκία